Thuốc lá giảm, nicotine chưa lùi: Cuộc chiến mới vì sức khỏe cộng đồng

Ảnh minh hoạ

Từ năm 1988, WHO chính thức lấy ngày 31.5 hằng năm làm Ngày Thế giới không thuốc lá nhằm thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế đối với những hệ lụy mà thuốc lá gây ra đối với sức khỏe, môi trường và sự phát triển kinh tế - xã hội.

Sau gần bốn thập niên, thông điệp này vẫn mang tính thời sự. Theo WHO, thuốc lá là nguyên nhân gây ra hàng loạt bệnh nguy hiểm như ung thư phổi, bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhiều bệnh không lây nhiễm khác. Đây cũng là một trong những nguyên nhân tử vong có thể phòng tránh hàng đầu trên thế giới.

Điều đáng lo ngại là tác hại của thuốc lá không chỉ dừng lại ở người hút. Khói thuốc thụ động chứa hàng nghìn hóa chất độc hại, trong đó có nhiều chất gây ung thư. Trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và những người thường xuyên tiếp xúc với môi trường có khói thuốc đều có nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, hô hấp và ung thư cao hơn.

Tại Việt Nam, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 đã quy định nhiều địa điểm bắt buộc không có khói thuốc như cơ sở y tế, trường học, nơi làm việc trong nhà, phương tiện giao thông công cộng và nhiều khu vực công cộng khác.

Luật xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cá nhân trong việc xây dựng môi trường không khói thuốc, đồng thời coi đây là một trong những giải pháp trọng tâm nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Theo Bộ Y tế, việc giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá không chỉ giúp giảm số ca mắc bệnh và tử vong mà còn góp phần giảm gánh nặng chi phí y tế, nâng cao chất lượng dân số và năng suất lao động xã hội.

Nếu như trước đây các chiến dịch phòng, chống tác hại thuốc lá tập trung chủ yếu vào thuốc lá điếu truyền thống thì hiện nay thách thức đang chuyển sang các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các dạng nicotine thế hệ mới.

WHO cho rằng ngành công nghiệp thuốc lá đang thay đổi chiến lược tiếp cận người tiêu dùng bằng những sản phẩm có thiết kế hiện đại, nhiều hương vị hấp dẫn và được quảng bá mạnh mẽ trên môi trường số.

Chính vì vậy, chủ đề Ngày Thế giới không thuốc lá năm 2026 được WHO lựa chọn là 'Vạch trần sức hấp dẫn - chống lại sự lệ thuộc nicotine và thuốc lá', nhằm cảnh báo những chiến thuật tiếp thị đang hướng đến thanh thiếu niên và người trẻ tuổi.

Theo WHO, hiện có khoảng 15 triệu thanh thiếu niên từ 13 đến 15 tuổi trên toàn cầu đang sử dụng thuốc lá điện tử. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc tiếp xúc sớm với nicotine có thể gây lệ thuộc, ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ và làm gia tăng nguy cơ sử dụng các sản phẩm thuốc lá khác trong tương lai.

Phát biểu nhân Ngày Thế giới không thuốc lá năm 2026, bà Catharina Boehme, Quyền Giám đốc WHO khu vực Đông Nam Á, nhấn mạnh các sản phẩm nicotine mới đang được quảng bá như những sản phẩm 'đổi mới', song thực chất vẫn duy trì sự lệ thuộc nicotine và tạo ra thế hệ người dùng mới.

Tại Việt Nam, Quốc hội đã thông qua chủ trương cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Quyết định này được giới chuyên gia đánh giá là bước đi quan trọng nhằm ngăn chặn nguy cơ các sản phẩm nicotine mới xâm nhập sâu hơn vào học đường và giới trẻ.

Các chuyên gia cho rằng phòng, chống tác hại thuốc lá không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế mà cần trở thành hành động của toàn xã hội.

Theo PGS.TS Lương Ngọc Khuê, Phó Chủ tịch Hội đồng Y khoa quốc gia, thuốc lá là một trong các nguyên nhân chính gây ra các bệnh không lây nhiễm. Khói thuốc lá đã được khoa học chứng minh gây ra hơn 25 căn bệnh khác nhau như ung thư phổi, ung thư thanh quản, ung thư khoang miệng, các bệnh tim mạch và bệnh hô hấp.

Những năm gần đây, nhiều mô hình môi trường không khói thuốc đã được triển khai tại trường học, bệnh viện, cơ quan hành chính, khu du lịch, khách sạn và các cơ sở dịch vụ. Các hoạt động truyền thông cũng ngày càng hướng mạnh tới thanh thiếu niên, nhóm đối tượng được xem là dễ bị tác động bởi các hình thức quảng bá nicotine trên mạng xã hội.

Theo các chuyên gia y tế công cộng, mục tiêu cuối cùng của công tác phòng, chống tác hại thuốc lá không chỉ là giảm số người hút thuốc mà còn hình thành văn hóa sống lành mạnh, trong đó quyền được hít thở bầu không khí không khói thuốc trở thành chuẩn mực trong đời sống xã hội.

Trong bối cảnh các sản phẩm nicotine thế hệ mới liên tục xuất hiện với hình thức ngày càng tinh vi, cuộc chiến chống thuốc lá vì thế vẫn chưa thể dừng lại. Thông điệp của Ngày Thế giới không thuốc lá năm nay không chỉ là từ bỏ một thói quen có hại, mà còn là bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tương lai của thế hệ trẻ.