Cơ chế ngăn chặn và xử lý xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

Lực lượng quản lý thị trường kiểm tra, phát hiện sâm Ngọc Linh giả.

Ngăn chặn vi phạm ngay từ khâu xác lập quyền

Luật Sở hữu trí tuệ đặt trọng tâm ngăn chặn vi phạm ngay từ việc xác lập và thực hiện quyền. Theo Điều 9, tổ chức, cá nhân có quyền áp dụng các biện pháp hợp pháp để tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình, đồng thời phải tôn trọng quyền của chủ thể khác. Quy định này tạo ra cơ chế phòng ngừa từ sớm, hạn chế nguy cơ phát sinh vi phạm.

Cùng với đó, luật kiểm soát chặt chẽ việc thực hiện quyền nhằm tránh bị lạm dụng. Theo Điều 7 (đã được sửa đổi, bổ sung), việc khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không được xâm phạm lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Trong những trường hợp cần thiết, Nhà nước có thể hạn chế hoặc buộc chủ thể quyền cho phép sử dụng quyền của mình vì mục tiêu quốc phòng, an ninh hoặc lợi ích xã hội.

Việc giới hạn quyền đối với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ là kết quả của nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách Nhà nước thực hiện theo quy định của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo. Đây là cơ chế quan trọng để ngăn chặn hành vi lạm dụng quyền.

Đặc biệt, Luật Sở hữu trí tuệ cũng nhận diện rõ các hành vi xâm phạm để làm căn cứ phòng ngừa. Theo Điều 28, các hành vi xâm phạm quyền nhân thân, xâm phạm quyền tài sản như sao chép, phân phối tác phẩm trái phép, mạo danh tác giả, xuyên tạc nội dung tác phẩm hoặc phá bỏ biện pháp bảo vệ quyền đều bị coi là vi phạm.

Tương tự, Điều 35 quy định các hành vi xâm phạm quyền liên quan như sao chép, phát sóng trái phép hoặc vô hiệu hóa biện pháp kỹ thuật bảo vệ. Việc quy định cụ thể này giúp các chủ thể và cơ quan chức năng dễ dàng nhận diện và ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu.

Ở cấp độ quản lý, Điều 10 giao trách nhiệm cho cơ quan Nhà nước trong việc thanh tra, kiểm tra, tuyên truyền và xử lý vi phạm, qua đó hình thành cơ chế phòng ngừa mang tính hệ thống.

Những quy định trên của Luật Sở hữu trí tuệ được thúc đẩy thực thi mạnh mẽ thông qua Công điện 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ. Tại Công điện, Thủ tướng yêu cầu triển khai đợt cao điểm đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7/5/2026 đến ngày 30/5/2026 với tinh thần xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Phân định rõ trách nhiệm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ

Song song với cơ chế ngăn chặn, Luật Sở hữu trí tuệ thiết lập khung pháp lý để xử lý vi phạm, bảo đảm tính răn đe. Theo Điều 10, Nhà nước thực hiện thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý các hành vi vi phạm theo quy định pháp luật. Đây là cơ sở để áp dụng các biện pháp xử lý hành chính, dân sự hoặc hình sự tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.

Các hành vi xâm phạm được quy định tại Điều 28 và Điều 35 chính là căn cứ trực tiếp để xử lý. Khi phát hiện các hành vi như sao chép trái phép, giả mạo, phân phối không được phép hoặc phá bỏ biện pháp bảo vệ quyền, cơ quan có thẩm quyền có thể tiến hành xử lý theo quy định tương ứng.

Luật cũng phân công rõ trách nhiệm giữa các cơ quan. Theo Điều 11, Chính phủ thống nhất quản lý; các bộ, ngành thực hiện theo lĩnh vực; Ủy ban nhân dân các cấp tổ chức thực hiện tại địa phương. Cơ chế này bảo đảm việc xử lý vi phạm được triển khai đồng bộ và hiệu quả.

Trên thực tế, nội dung Công điện 38/CĐ-TTg đã nâng mức độ xử lý lên rõ rệt khi yêu cầu xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm theo tinh thần 'không có vùng cấm, không có ngoại lệ'. Công điện chỉ đạo tăng cường điều tra, khởi tố các vụ án nghiêm trọng; triệt phá các website vi phạm bản quyền; kiểm soát chặt thị trường và hoạt động xuất nhập khẩu, đồng thời yêu cầu số vụ việc xử lý phải tăng so cùng kỳ.

Bên cạnh đó, công điện còn yêu cầu duy trì việc xử lý thường xuyên, liên tục và có trọng tâm; đồng thời thành lập các tổ công tác liên ngành tại địa phương để nâng cao hiệu quả phối hợp. Điều này cho thấy định hướng kiểm soát vi phạm mang tính lâu dài.

(Bài viết có sự phối hợp cung cấp dữ liệu và thông tin pháp lý từ LuatVietnam.vn)