Sân khấu cải lương: Hết thời hay chưa đúng gu?

Làm mới cách kể, cách tiếp cận công chúng là yêu cầu đặt ra với cải lương thời hiện đại (Ảnh minh họa)

Cải lương trước cuộc 'đổi gu' của khán giả

Hình thành từ đầu thế kỷ XX ở Nam Bộ, cải lương kết tinh sức sáng tạo và khả năng dung hợp của người Việt, từng giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần nhiều thế hệ. Nhưng khi đời sống văn hóa thay đổi mạnh mẽ, cải lương phải bước vào một cuộc cạnh tranh mới: Giành sự chú ý của công chúng.

Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, NSND Triệu Trung Kiên nhận định, cải lương đang đứng trước nhiều thách thức trong phát triển và tiếp cận khán giả. Tại Hà Nội, các đơn vị thường lựa chọn đề tài lịch sử, dã sử, dân gian, huyền thoại, coi trọng tư tưởng và chiều sâu nội dung. Trong khi đó, tại TP.HCM, một số đoàn có xu hướng chiều theo thị hiếu, tiếp nhận yếu tố nghệ thuật nước ngoài thiếu chọn lọc; nếu không cẩn trọng, có thể làm phai nhạt những giá trị đặc sắc của cải lương Việt Nam.

 'Sức ép ấy càng gia tăng khi công nghệ số làm thay đổi sâu sắc môi trường thưởng thức nghệ thuật. Mạng xã hội, phim trực tuyến, âm nhạc và các hình thức giải trí mới thu hút sự chú ý của công chúng. Với một loại hình đòi hỏi người xem dành thời gian theo dõi câu chuyện, cảm nhận lời ca, bài bản và diễn xuất như cải lương, đây là thách thức lớn trong việc giữ chân khán giả', NSND Triệu Trung Kiên nhấn mạnh.

Theo ông, ở phương Nam, dù cải lương có thị trường và hoạt động xã hội hóa, nhiều sân khấu vẫn chật vật duy trì lịch diễn do thiếu kinh phí, rạp chuyên dụng và kịch bản mới. Các đơn vị phải tìm thêm không gian trên YouTube, TikTok, gameshow truyền hình để duy trì hiện diện, mở rộng nguồn thu.

Ở phía Bắc, bài toán gắn với cơ chế tổ chức và phương thức vận hành. Quá trình sắp xếp, sáp nhập tạo cơ hội giao thoa, song cũng đặt ra yêu cầu bảo toàn bản sắc riêng. Việc phụ thuộc nhiều vào các chương trình, đơn đặt hàng chính luận khiến sân khấu khó hình thành thị trường khán giả ổn định, đồng thời hạn chế khả năng chủ động xây dựng sản phẩm và nguồn thu.

NSND Hồ Ngọc Trinh - Trưởng đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ cho rằng, 'hệ giá trị thẩm mỹ' của khán giả trẻ đã có nhiều thay đổi. Mạng xã hội và nền tảng nội dung ngắn đang định hình cách tiếp nhận mới: Phân mảnh, nhanh và giàu tính tương tác.

Thay vì tiếp nhận tác phẩm theo trình tự dài, người trẻ có xu hướng lựa chọn những khoảnh khắc nổi bật, giàu tính thị giác và kịch tính. Điều này tạo 'độ lệch' với cải lương truyền thống, vốn cần thời gian để cảm nhận lớp diễn, bài bản cổ nhạc và chiều sâu tâm lý nhân vật. Tuy vậy, giới trẻ chưa hẳn quay lưng với cải lương, mà đang tiếp cận theo cách khác: Xem trích đoạn, chia sẻ câu vọng cổ, lớp diễn cao trào hoặc màn trình diễn được biên tập phù hợp nhịp độ số.

Công chúng trẻ đề cao tương tác, trải nghiệm; muốn trao đổi, thể hiện góc nhìn, thậm chí sáng tạo nội dung từ chất liệu cải lương. Xu hướng 'hỗn dung thẩm mỹ' ngày càng rõ, với sự kết hợp giữa cải lương và rap, nhạc điện tử, ngôn ngữ hình ảnh, thời trang đương đại. Những thử nghiệm ấy mở ra cách tiếp cận mới, giúp cải lương giữ bản sắc mà vẫn hòa vào đời sống hiện đại.

Nỗ lực 'giành' khán giả trẻ

Khoảng cách với khán giả đương đại cho thấy cải lương cần một cách tiếp cận mới. Muốn bước vào hôm nay, loại hình này vẫn phải đi bằng ngôn ngữ của mình, đó là gìn giữ giá trị cốt lõi, đồng thời làm mới cách kể, cách biểu đạt và cách tiếp cận công chúng.

TS.NSƯT Lê Nguyên Đạt (Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM) cho rằng, đổi mới trước hết cần bắt đầu từ những câu chuyện được kể trên sân khấu. Các vấn đề thời sự nóng hổi như gia đình đô thị, người trẻ, lao động, di dân, môi trường, đạo đức nghề nghiệp, ký ức chiến tranh, văn hóa sông nước, chuyển đổi số… đều có thể trở thành chất liệu cải lương. Khi những câu chuyện ấy chạm vào mối quan tâm của công chúng, loại hình này sẽ có thêm cơ hội đối thoại với đời sống. Giá trị riêng nằm ở sự kết hợp giữa âm nhạc, lời ca, diễn xuất, hình thể và cách tổ chức kịch bản. Vì thế, câu chuyện mới vẫn cần được kể bằng ngôn ngữ cải lương. Nếu chỉ đưa vài câu vọng cổ, làn điệu vào một vở kịch nói, tác phẩm dễ rơi vào tình trạng 'mới về đề tài nhưng cũ về tư duy', thậm chí đánh mất 'căn cước' khi chạy theo thị hiếu.

Từ sáng tạo tác phẩm, cải lương cũng cần thay đổi cách tìm đến công chúng. Nhà nghiên cứu Tuấn Giang (Viện Sân khấu - Điện ảnh, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội) cho rằng, sân khấu truyền thống cần chuyển từ tâm thế chờ khán giả tìm đến sang chủ động hiện diện trong đời sống văn hóa của họ.

TikTok, YouTube Shorts, Spotify và các nền tảng số có thể trở thành 'cánh cửa đầu tiên' đưa người trẻ đến với nghệ sĩ, làn điệu, lớp diễn hay câu chuyện sân khấu. Những video ngắn có thể kể về nghệ thuật hóa trang, ý nghĩa động tác, nguồn gốc làn điệu hay câu chuyện phía sau vai diễn bằng lối thể hiện gần gũi. Từ một video vài chục giây, khán giả có thể tìm đến trích đoạn, toàn vở và xa hơn là rạp hát.

Công nghệ nên được xem là phương tiện mở đường, thay vì lớp vỏ trang trí cho sân khấu. Những giải pháp như 3D Mapping, âm thanh tương tác hay thực tế tăng cường (AR) có thể được nghiên cứu, ứng dụng phù hợp trong biểu diễn, mở ra trải nghiệm mới về thị giác, thính giác và tương tác.

 Bên cạnh sáng tạo, cải lương còn là câu chuyện về con người và sự truyền nghề. Thạc sĩ Cao Thị Phương Dung (Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội) đề xuất tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, nơi nghệ thuật truyền thống được duy trì trên nền tảng đào tạo chuyên sâu, truyền thừa liên tục và phát triển công chúng.

 Các loại hình này đòi hỏi kỹ năng cao, quá trình rèn luyện lâu dài để bảo đảm sự tiếp nối giữa các thế hệ. Một loại hình nghệ thuật muốn có sức sống bền lâu cần đồng thời có người sáng tạo, nghệ sĩ kế tục và công chúng tiếp nhận. Bảo tồn những giá trị đã có chỉ là một phần; quan trọng hơn là tạo điều kiện để lớp nghệ sĩ mới tiếp nối nghề, đồng thời hình thành những thế hệ khán giả mới. Khi mạch truyền nghề và mạch công chúng cùng được duy trì, di sản mới thực sự hiện diện trong đời sống đương đại.

Cải lương có thể chưa 'hết thời', nhưng rõ ràng đã đến lúc phải tìm cách hiện diện mới mẻ trong đời sống hôm nay. Giữ căn cốt để không đánh mất mình, thay đổi cách kể, cách biểu đạt và cách đến với khán giả - đó là con đường để cải lương tìm lại sức hút và vị trí của mình.