Ngôi đình cổ chứng tích sống của 7 chiến sĩ cách mạng hi sinh

Ngôi đình ghi dấu sự hi sinh của 7 chiến sĩ cách mạng

Nằm bên dòng sông Lam, đình Lương Sơn (xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An) được khởi dựng vào cuối triều Minh Mệnh (khoảng năm 1839-1840), hoàn thành năm 1852. Công trình có diện tích hơn 220m², gồm 25 gian với 36 cột gỗ lim. Riêng 4 cột ở gian đại cao khoảng 5,3m, chu vi tới 1,2m. Những đường nét kiến trúc, kết cấu gỗ và các chi tiết chạm khắc góp phần tạo nên vẻ đẹp riêng của ngôi đình cổ.

Phía trong khuôn viên còn có nhà hậu cung được phục dựng năm 1980. Trải qua chiến tranh, đình từng bị bom đạn làm hư hại, nhiều đồ tế lễ như hạc đồng, gươm đao, trống rồng, kiệu… bị mất mát.

Trong những năm đầu của thế kỷ XX, đình Lương Sơn là nơi các chiến sĩ yêu nước thường xuyên lui tới để truyền bá quốc ngữ, truyền bá tư tưởng yêu nước.

Đình Lương Sơn là nơi ghi dấu sự hi sinh của 7 chiến sĩ cách mạng. Ảnh: Kim Long

Tháng 11/1930, chính quyền Xô viết công nông của làng được thành lập tại đây. Từ không gian sinh hoạt cộng đồng, đình Lương Sơn trở thành một trong những trung tâm hoạt động cách mạng của vùng. Lương Sơn từ đó được người dân gọi bằng cái tên đầy tự hào 'Làng đỏ bên sông Lam'. Giai đoạn 1930-1931, trong khuôn viên đình có nhiều hòm thư mật để những người hoạt động cách mạng thông tin với nhau.

Chính vị trí đặc biệt ấy khiến Lương Sơn trở thành mục tiêu đàn áp của quân thù. Cuối năm 1930, đầu năm 1931, mạng lưới mật thám được cài cắm dày đặc nhằm truy lùng cán bộ, đảng viên, phá cơ sở Đảng và mạng lưới in ấn tài liệu cách mạng.

Ngôi đình từng là một trong những trung tâm hoạt động cách mạng của vùng. Ảnh: Kim Long

Theo chỉ thị của Tỉnh ủy, Đội tự vệ đỏ làng Lương Sơn do Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận chỉ huy được giao nhiệm vụ tiêu diệt tên trùm mật thám tổng Đặng Sơn, kẻ gây nhiều tội ác với phong trào cách mạng. Ngày 21/4/1931, nhiệm vụ được hoàn thành. Ngay sau đó, quân thù bao vây làng, cấm chợ, cấm đò, lùng bắt cán bộ và đội viên Tự vệ đỏ.

Giữa vòng vây khắc nghiệt ấy, Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận dù đã có thể rời làng an toàn nhưng vẫn quyết định trở về. Sau khi thắp nén hương trước bàn thờ tổ tiên, ông từ biệt gia đình rồi tìm cách thu hút sự chú ý của quân thù, cuối cùng chủ động sa vào tay giặc với mong muốn cứu dân làng khỏi một cuộc trả thù.

Sau nhiều ngày tra tấn, dụ dỗ nhưng không khuất phục được ý chí của những người cách mạng; ngày 25/4/1931, ngay tại sân đình, Bí thư Chi bộ Bùi Thế Thuận và đội viên xung kích Tự vệ đỏ Võ Văn Thởn bị quân thù sát hại.

Ba ngày sau, 5 chiến sĩ còn lại tiếp tục ngã xuống tại chính nơi này. Chỉ trong bốn ngày, 7 người con của Lương Sơn đã hi sinh để bảo vệ tổ chức Đảng, cơ sở cách mạng, phong trào Xô viết và che chở cho đồng bào trước cuộc khủng bố trắng của quân thù.

Khoảng sân đình từ đó trở thành một phần ký ức không thể tách rời của Lương Sơn. Tấm bia ghi danh 7 chiến sĩ cách mạng được dựng lên như một lời nhắc nhớ về sự hi sinh của những người đã lựa chọn đứng về phía cách mạng trong những ngày phong trào bị đàn áp khốc liệt.

Di sản sống giữa làng quê

Trải qua gần hai thế kỷ, đình Lương Sơn vẫn hiện diện ở trung tâm làng như một phần không thể tách rời của đời sống người dân. Từ nơi hội họp, tế lễ của làng xưa đến căn cứ cách mạng trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh…, ngôi đình luôn đồng hành cùng những bước thăng trầm của quê hương.

Khi chiến tranh lùi xa, đình trở lại với nhịp sống bình dị của một không gian văn hóa cộng đồng. Những ngày lễ, Tết, dịp tưởng niệm, người dân vẫn tìm về đây. Những mái ngói, hàng cột, nền sân không chỉ gợi nhắc về tuổi đời của một công trình, mà còn giúp các thế hệ hôm nay hình dung về một làng quê đã đi qua nhiều biến thiên lịch sử.

Nhiều năm qua, bà Nguyễn Thị Tý vẫn lặng lẽ quét dọn, chăm sóc từng khoảng sân, gian đình. Ảnh: Kim Long

Trong hành trình gìn giữ ấy, những con người bình dị cũng trở thành một phần của di sản. Nhiều năm qua, bà Nguyễn Thị Tý (80 tuổi) vẫn thường xuyên quét dọn, chăm sóc từng khoảng sân, gian đình. Bà chăm chút ngôi đình để gìn giữ di sản này cho nhiều thế hệ mai sau.

Ghi nhận những giá trị đặc biệt đó, năm 1990, đình Lương Sơn được Bộ Văn hóa công nhận là 'Di tích lịch sử - văn hóa Quốc gia'. Sau nhiều năm nghiên cứu, bổ sung tư liệu về những sự kiện cách mạng diễn ra tại đây, giá trị của di tích ngày càng được nhận diện đầy đủ hơn.

Đình Lương Sơn đã được Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Ảnh: Kim Long

Đặc biệt, ngày 11/9/2025, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định xếp hạng đình Lương Sơn là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc của di tích. Cách đây không lâu, vào ngày 25/4/2026, lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt đã diễn ra long trọng nhân dịp kỷ niệm 95 năm ngày các chiến sĩ cách mạng hi sinh tại đây.

Theo ông Nguyễn Xuân Hiệp, Phó Trưởng phòng Văn hóa xã Đô Lương, việc đình Lương Sơn được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt không chỉ là niềm tự hào của địa phương, mà còn mở thêm cơ hội để bảo tồn, phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa của di tích. Quan trọng hơn, đình tiếp tục là một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử quê hương, về phong trào cách mạng và sự hi sinh của những người đi trước.

Đình Lương Sơn hôm nay không chỉ là không gian địa lý đơn thuần, mà là 'chứng tích sống' lưu giữ ký ức lịch sử về các cuộc đấu tranh anh dũng, bền bỉ của quần chúng công - nông Nghệ Tĩnh.