Nghỉ sai chế độ theo Nghị định 178 có phải trả lại tiền?

Cần phân định rõ đúng sai

Bộ Nội vụ vừa ban hành Công văn số 9624/BNV-TCBC, đề nghị các bộ, cơ quan và địa phương rà soát kết quả giải quyết chính sách đối với những trường hợp đã được quyết định cho nghỉ việc theo Nghị định 178, bảo đảm đúng đối tượng, trình tự và thủ tục.

Các đơn vị đồng thời phải làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức liên quan; báo cáo Bộ Nội vụ trước ngày 15.9.2026.

Việc rà soát các trường hợp nghỉ theo Nghị định 178 đặt ra vấn đề xử lý khoản tiền đã chi không đúng chế độ. Ảnh minh họa

Theo số liệu được công bố, gần 147.000 người đã nghỉ việc theo chính sách này. Kết quả kiểm toán cho thấy một số nơi còn sai sót trong xác định đối tượng, hoàn thiện hồ sơ, tính thời gian công tác, tiền lương làm căn cứ và số tiền chi trả.

Cụ thể, một số cơ quan, địa phương chưa xây dựng đầy đủ tiêu chí hoặc chưa thực hiện rà soát tổng thể chất lượng đội ngũ trước khi xác định người nghỉ. Có trường hợp hồ sơ chưa đủ căn cứ chứng minh người được giải quyết chế độ thuộc diện chịu tác động trực tiếp của việc sắp xếp tổ chức bộ máy.

Trong khâu chi trả, một số đơn vị xác định tiền lương tháng hiện hưởng bao gồm khoản phụ cấp chưa đúng quy định; tính thừa trợ cấp ba tháng tiền lương để tìm việc làm đối với viên chức, người lao động có đóng bảo hiểm thất nghiệp; tính sai thời gian công tác, thời gian nghỉ hưu trước tuổi hoặc thanh toán không đúng quyết định.

Có trường hợp được phê duyệt nghỉ hưu từ ngày 1.7.2025 nhưng vẫn được chi trả lương và chính sách an sinh xã hội trong tháng 7.2025.

Theo luật sư Lê Thị Thu Hằng – Ban Dân sự TAT Law Firm - cần phân biệt trường hợp cá nhân cố ý làm sai hồ sơ để hưởng chế độ với trường hợp người lao động kê khai trung thực, thực hiện thủ tục theo hướng dẫn và được cơ quan có thẩm quyền xét duyệt, ra quyết định nhưng sau đó phát hiện có sai sót trong quá trình áp dụng chính sách.

Nếu người không thuộc đối tượng hoặc không đủ điều kiện nhưng kê khai không trung thực, cung cấp thông tin sai lệch, che giấu thông tin hoặc biết rõ mình không đủ điều kiện mà vẫn cố tình làm thủ tục để hưởng chính sách thì việc thu hồi khoản tiền đã nhận là cần thiết.

Tùy tính chất, mức độ vi phạm, cá nhân còn có thể bị xem xét trách nhiệm theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, một tình huống khác cần được xem xét thận trọng là người nghỉ đã kê khai trung thực, nộp hồ sơ đầy đủ, không có hành vi gian dối và việc nghỉ cũng như chi trả chế độ được thực hiện trên cơ sở quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Luật sư Hằng cho rằng, trong trường hợp này, nếu sau đó phát hiện sai sót trong việc xác định đối tượng hoặc áp dụng chính sách thì không thể đơn giản quy toàn bộ hậu quả cho người đã nghỉ và yêu cầu họ hoàn trả tiền một cách cơ học.

Việc xác định đối tượng, lập danh sách, thẩm định điều kiện, trình phê duyệt và tổ chức chi trả là một quy trình có sự tham gia của nhiều cơ quan, cá nhân có thẩm quyền. Người cán bộ, công chức, viên chức thông thường không phải là người có quyền tự quyết định mình có được nghỉ và hưởng chính sách hay không.

Luật sư Lê Thị Thu Hằng

Do đó, khi phát hiện sai sót, cơ quan có thẩm quyền cần xác định rõ căn cứ pháp lý của việc thu hồi; tính hợp pháp của quyết định cho nghỉ và quyết định chi trả; nguyên nhân dẫn đến sai sót; mức độ lỗi của người hưởng và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc tham mưu, thẩm định, phê duyệt.

Luật sư Nguyễn Văn Đồng, Trưởng Văn phòng Luật sư Nhân Chính, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cũng cho rằng, cần tránh cách hiểu đơn giản rằng người hưởng không có lỗi thì không phải trả tiền hoặc cứ xác định sai đối tượng là người đã nghỉ phải chịu toàn bộ hậu quả.

Theo ông Đồng, đây là hai vấn đề pháp lý khác nhau. Một là nghĩa vụ hoàn trả khoản tiền Nhà nước đã chi không đúng căn cứ; hai là trách nhiệm của cá nhân, cơ quan làm phát sinh khoản chi sai.

Việc người hưởng không gian dối là yếu tố quan trọng để xác định trách nhiệm, nhưng không tự động biến một khoản tiền được chi không có căn cứ pháp luật thành khoản tiền hợp pháp mà họ được quyền giữ.

Liệu có phải trả lại tiền đã hưởng?

Luật sư Nguyễn Văn Đồng phân tích, nếu cơ quan có thẩm quyền kết luận một người thực sự không thuộc đối tượng hưởng chính sách và không có căn cứ pháp luật để nhận khoản trợ cấp thì về nguyên tắc, người đó có thể phải hoàn trả toàn bộ số tiền đã nhận, kể cả khi bản thân không gian dối.

Tuy nhiên, việc hoàn trả không đồng nghĩa người đã nghỉ phải chịu trách nhiệm kỷ luật, hành chính, hình sự hoặc trách nhiệm bồi thường do lỗi của mình. Trách nhiệm để xảy ra việc xác định, phê duyệt và chi trả sai phải được xem xét riêng.

Trường hợp người nghỉ đúng đối tượng, đủ điều kiện nhưng cơ quan tính sai mức trợ cấp, thời gian công tác, tiền lương làm căn cứ hoặc áp dụng sai công thức thì chỉ phải hoàn trả phần tiền chênh lệch. Không thể vì sai sót trong khâu tính toán mà kết luận toàn bộ chế độ đã nhận là trái quy định.

Chẳng hạn, nếu một người có căn cứ được hưởng 800 triệu đồng nhưng cơ quan tính nhầm thành 900 triệu đồng thì khoản cần thu hồi là 100 triệu đồng chi vượt. Phần 800 triệu đồng mà người đó đủ điều kiện hưởng vẫn phải được bảo đảm.

Đối với trường hợp sai thủ tục, theo luật sư Đồng, cũng không thể mặc nhiên thu hồi toàn bộ tiền. Nếu người hưởng đáp ứng đầy đủ điều kiện nhưng hồ sơ thiếu một thủ tục nội bộ hoặc có sai sót hành chính không làm thay đổi bản chất quyền hưởng thì cần ưu tiên khắc phục thủ tục, hoàn thiện hồ sơ.

Nếu thủ tục bị vi phạm là điều kiện bắt buộc để xác lập quyền hưởng, như quyết định được ban hành không đúng thẩm quyền hoặc không có quyết định phê duyệt danh sách theo đúng phân cấp, tính hợp pháp của toàn bộ quá trình phải được xem xét lại.

Điểm mấu chốt là sau khi khắc phục sai sót về thủ tục, người đó có thực sự đủ điều kiện hưởng chính sách hay không.

Về thẩm quyền thu hồi, luật sư Đồng cho rằng, cơ quan có thẩm quyền quản lý, giải quyết và chi trả chế độ theo phân cấp phải tổ chức xử lý khoản chi sai. Nếu sai sót liên quan đến chế độ bảo hiểm xã hội thì cơ quan bảo hiểm xã hội xử lý theo pháp luật về bảo hiểm xã hội.

Luật sư Nguyễn Văn Đồng

Nghị định 178 không thiết lập cơ chế chung để người phải hoàn trả đương nhiên được chia số tiền thành nhiều kỳ. Trường hợp người đã nghỉ gặp khó khăn về tài chính có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét phương thức, thời hạn thu hồi phù hợp.

Việc trả dần phải được chấp thuận trong quyết định hoặc phương án thu hồi hợp pháp, không phải quyền đơn phương của người phải hoàn trả.

Một vấn đề phức tạp khác là cách xử lý khi quyết định nghỉ bị xác định trái pháp luật và bị hủy. Theo luật sư Đồng, khi đó phải xử lý lại từng quan hệ pháp luật liên quan. Nếu cơ quan, đơn vị và vị trí công tác vẫn tồn tại, người bị hủy quyết định nghỉ có cơ sở được xem xét khôi phục quan hệ công tác.

Nếu bộ máy đã được tổ chức lại, vị trí cũ không còn thì cơ quan có thẩm quyền phải giải quyết theo tổ chức, biên chế và vị trí việc làm hiện hành, đồng thời bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người bị ảnh hưởng.

Quyền hưởng lương hưu theo pháp luật về bảo hiểm xã hội cũng cần được phân biệt với khoản trợ cấp một lần theo Nghị định 178. Nếu việc hủy quyết định nghỉ khiến quyết định hưởng lương hưu không còn căn cứ thì cơ quan bảo hiểm xã hội phải xử lý lại hồ sơ. Tuy nhiên, thời gian đóng bảo hiểm xã hội hợp pháp của người lao động không vì thế mà bị xóa bỏ.

Luật sư Lê Thị Thu Hằng nhấn mạnh, việc thu hồi phải dựa trên căn cứ pháp luật cụ thể, do đúng cơ quan có thẩm quyền thực hiện và bảo đảm quyền được biết, giải trình, khiếu nại hoặc khởi kiện của người bị ảnh hưởng. Không nên áp dụng cách hiểu rằng cứ quyết định nghỉ có sai sót thì người đã nhận chế độ đương nhiên phải hoàn trả toàn bộ số tiền.

Trách nhiệm cũng không thể dừng lại ở người nhận tiền. Nếu sai sót xuất phát từ việc tham mưu thiếu căn cứ, thẩm định không đúng, cố ý bỏ qua điều kiện hoặc phê duyệt trái quy định thì phải xem xét trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân theo tính chất, mức độ và hậu quả.