TP.HCM đề xuất 3 phương án miễn vé xe buýt: Lựa chọn tối ưu hướng đến chuyển đổi số

Người dân đón xe buýt ở trung tâm TP.HCM, tháng 4.2026. Ảnh: Quỳnh Trần

Theo dự thảo tờ trình Nghị quyết của HĐND TP.HCM về chính sách miễn vé xe buýt vừa được Sở Xây dựng gửi các sở, ngành lấy ý kiến, cơ quan chuyên môn đã đưa ra 4 phương án, trong đó có 3 cách áp dụng cho hệ thống xe buýt trợ giá với khoảng 109 tuyến đang hoạt động.

Chính sách này dự kiến có hiệu lực từ tháng 5 sau khi hoàn tất các thủ tục và được thông qua. Mục tiêu chính nhằm giảm chi phí đi lại, khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng, từ đó góp phần giảm ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường.

Phương án thứ nhất, thành phố sẽ mua lại doanh thu theo từng chuyến xe dựa trên thỏa thuận với đơn vị vận tải. Hành khách đi xe buýt không phải trả tiền, không cần quẹt thẻ hay định danh. Doanh nghiệp được thanh toán theo doanh thu mỗi chuyến, dự kiến tăng khoảng 30% so với 8 tháng cuối năm 2025 do lượng khách tăng.

Cách này đơn giản, thuận tiện cho người lớn tuổi, trẻ em và khách vãng lai. Tuy nhiên, hạn chế là không hình thành thói quen thanh toán không tiền mặt, thiếu dữ liệu chuyến đi để phục vụ quản lý, tiềm ẩn rủi ro về giám sát và dễ gây lãng phí ngân sách khi doanh thu được ấn định.

Phương án thứ hai dựa trên thanh toán theo sản lượng khách nhân với giá vé bình quân từng tuyến. Doanh nghiệp thống kê lượng khách qua hệ thống vé điện tử, thành phố căn cứ dữ liệu để chi trả. Hành khách vẫn được miễn phí nhưng việc ghi nhận phụ thuộc vào đơn vị vận tải, khó đảm bảo độ chính xác. Bên cạnh đó, việc kiểm tra, đối soát cũng làm gia tăng chi phí quản lý, gây áp lực lên bộ máy vận hành.

Phương án thứ ba được Sở Xây dựng đánh giá cao nhất và đề xuất lựa chọn. Theo đó, thành phố chi trả toàn bộ tiền vé thay hành khách theo số lượt đi thực tế. Người dân đi xe buýt miễn phí nhưng phải quét thẻ hoặc định danh điện tử như căn cước, VNeID, thẻ ngân hàng, ví điện tử hoặc ứng dụng MultiGo để hệ thống ghi nhận.

Ưu điểm nổi bật của phương pháp này là giúp quản lý chính xác sản lượng hành khách, doanh thu minh bạch, hạn chế gian lận. Dữ liệu thu được còn hỗ trợ phân tích nhu cầu đi lại, xác định giờ cao điểm và điều chỉnh mạng lưới vận tải phù hợp. Hạn chế duy nhất là hành khách phải thao tác quét thẻ, có thể gây bất tiện cho một số nhóm, nhất là người lớn tuổi.

Tuy nhiên, phương án này phù hợp với định hướng chuyển đổi số và thanh toán không tiền mặt trong giao thông công cộng.

Đối với 26 tuyến xe buýt không trợ giá, cơ quan chuyên môn đề xuất ngân sách sẽ thanh toán cho doanh nghiệp theo chi phí mỗi chuyến nhân với số chuyến được nghiệm thu. Nếu chính sách được thông qua, đây sẽ là lần đầu tiên toàn bộ hành khách tại TP.HCM được đi xe buýt miễn phí.

Hiện nay, giá vé phổ thông trên các tuyến trợ giá khoảng 5.000 - 7.000 đồng mỗi lượt, riêng học sinh, sinh viên là 3.000 đồng. Sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP.HCM có khoảng 180 tuyến xe buýt nội tỉnh và liên tỉnh với hơn 2.400 phương tiện, trong đó xe buýt điện chiếm gần một nửa, tạo nền tảng vững chắc cho việc thực thi chính sách miễn vé trên diện rộng.