Mở rộng xã hội hóa, nâng cao chất lượng giám định tư pháp

Mở rộng lĩnh vực xã hội hóa, tăng tính minh bạch

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật Giám định tư pháp (sửa đổi) là việc mở rộng phạm vi hoạt động của Văn phòng giám định tư pháp. Theo đó, các văn phòng này được phép thành lập và đăng ký hoạt động trong nhiều lĩnh vực hơn so với trước đây. Các lĩnh vực được mở rộng bao gồm: Kỹ thuật hình sự gồm các chuyên ngành tài liệu, kỹ thuật số và điện tử, dấu vết đường vân (trừ các trường hợp đặc biệt). Pháp y gồm chuyên ngành ADN (trừ các trường hợp đặc biệt). Văn hóa gồm các chuyên ngành cổ vật, di vật, bản quyền tác giả và trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, tài nguyên, xây dựng.

Luật cũng quy định rõ trường hợp đặc biệt mà Văn phòng giám định tư pháp không được thực hiện bao gồm: không được giám định với chuyên ngành ADN, tài liệu, kỹ thuật số và điện tử, dấu vết đường vân trong tố tụng hình sự, trừ trường hợp được người trưng cầu giám định tư pháp trưng cầu trong trường hợp đặc biệt.

Song song với việc mở rộng phạm vi hoạt động, Luật tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm thông qua việc bổ sung, sửa đổi các hành vi bị nghiêm cấm (Điều 9).

Các hành vi như: Từ chối tiếp nhận, thực hiện giám định tư pháp mà không có lý do chính đáng; nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích khác để làm sai lệch việc trưng cầu, yêu cầu giám định hoặc kết quả, kết luận giám định; cố ý kéo dài thời gian thực hiện giám định tư pháp, thời gian ban hành kết luận giám định tư pháp; tiết lộ thông tin trong quá trình thực hiện giám định tư pháp gây ảnh hưởng đến hoạt động tố tụng… đều bị nghiêm cấm. Quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng lạm dụng giám định tư pháp, bảo đảm tính khách quan và công bằng trong quá trình giải quyết vụ việc.

Luật sửa đổi cũng tiến hành tổ chức lại hệ thống các tổ chức giám định tư pháp công lập theo hướng rõ ràng, chuyên sâu hơn (Điều 17). Cụ thể: Lĩnh vực pháp y bao gồm các tổ chức giám định tư pháp công lập thuộc Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Sở Y tế tỉnh, thành phố. Lĩnh vực pháp y tâm thần thuộc Bộ Y tế. Lĩnh vực kỹ thuật hình sự bao gồm các tổ chức giám định tư pháp công lập thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và công an tỉnh, thành phố. Đặc biệt, tổ chức giám định tư pháp công lập thuộc Viện Kiểm sát nhân dân tối cao sẽ thực hiện giám định chuyên ngành âm thanh, kỹ thuật số và điện tử; tổ chức giám định tư pháp công lập thuộc Công an tỉnh, thành phố sẽ thực hiện giám định chuyên ngành pháp y tử thi và pháp y thương tích.

Rút ngắn thời hạn, cải cách quy trình giám định tư pháp

Một điểm mới quan trọng khác là việc rút ngắn thời hạn giám định tư pháp.

Tại Điều 30 Luật Giám định tư pháp (sửa đổi) quy định, thời hạn giám định tư pháp tối đa là 2 tháng thay vì 3 tháng như trước đây.

Trong trường hợp có tính chất phức tạp hoặc khối lượng công việc lớn, thời hạn tối đa là 3 tháng (quy định cũ là 4 tháng). Luật cũng bổ sung quy định mới, đối với vụ việc đặc biệt phức tạp, thời hạn tối đa là 4 tháng.

Đáng chú ý, Luật bổ sung quy định về việc ghi nhận toàn bộ quá trình giám định bằng văn bản hoặc dữ liệu điện tử. Các thông tin được ghi nhận bao gồm đối tượng, tài liệu, mẫu vật, thời gian, địa điểm, nội dung, tiến độ, phương pháp, kết quả và chữ ký của người thực hiện.

Ngoài ra, Luật quy định cụ thể các trường hợp đình chỉ hoặc từ chối thực hiện giám định tư pháp.

Liên quan chế độ, chính sách trong hoạt động giám định tư pháp, Luật bổ sung chế độ, chính sách nhằm thu hút và giữ chân đội ngũ giám định viên chất lượng cao như: Chế độ hỗ trợ đặc thù dành cho người hưởng lương từ ngân sách trong lĩnh vực nguy hiểm, độc hại, khó thu hút. Bên cạnh đó, tổ chức giám định công lập được áp dụng chế độ thuê khoán tương xứng để thu hút chuyên gia giỏi, có năng lực tốt ở ngoài khu vực nhà nước.

Có thể thấy, với hàng loạt điểm mới, Luật Giám định tư pháp (sửa đổi) không chỉ khắc phục những hạn chế, bất cập trước đây, mà còn tạo nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động giám định tư pháp, góp phần bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong hoạt động tố tụng và đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong giai đoạn mới.