Áp sàn 16 điểm với xét tuyển học bạ: Nguy cơ 'co nguồn tuyển', nghèo hóa sự đa dạng đầu vào đại học

Mới đây nhất, Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến áp dụng ngưỡng điểm sàn 16/30 ở kỳ thi tốt nghiệp THPT như điều kiện bắt buộc khi xét tuyển đại học bằng học bạ, theo dự thảo Quy chế tuyển sinh năm 2026, đang thu hút nhiều ý kiến phân tích từ giới chuyên gia.

Chuẩn hóa xét học bạ: Chủ trương đúng, nhưng cần cách làm linh hoạt

Trao đổi với phóng viên báo Nhà báo và Công luận, Thạc sĩ Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương TP HCM cho rằng, điểm tích cực và đáng chú ý nhất của dự thảo là việc đưa ra một ngưỡng điểm sàn chung khi xét tuyển bằng học bạ THPT.

Theo dự kiến, thí sinh sử dụng điểm thi tốt nghiệp THPT để xét tuyển các ngành đại học thông thường phải đạt tối thiểu 16 điểm theo thang 30.

'Về mặt chủ trương, đây là bước đi nhằm tạo một mặt bằng tối thiểu, giúp các trường giảm rủi ro khi sử dụng học bạ – vốn còn có độ chênh lệch nhất định giữa các địa phương và các cơ sở giáo dục phổ thông', ông Sơn nhận định.

Cùng với đó, dự thảo cũng siết chặt quy định về quy đổi chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế. Theo quy định mới, trọng số điểm ngoại ngữ sau quy đổi từ chứng chỉ không được vượt quá 1/3 tổng điểm xét tuyển, đồng thời các trường đại học phải xây dựng bảng quy đổi với tối thiểu 5 mức điểm chênh lệch.

Thạc sĩ Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương TP Hồ Chí Minh. Ảnh: NVCC

So với các năm trước khi phần lớn các trường chỉ xây dựng từ 3–4 mức quy đổi – quy định mới được đánh giá là chi tiết và chặt chẽ hơn.

Ngoài ra, dự thảo Quy chế tuyển sinh năm 2026 tiếp tục duy trì nguyên tắc quy đổi điểm tương đương giữa các phương thức xét tuyển, nhưng được làm rõ hơn thông qua thuật ngữ mới là 'độ lệch điểm', thay vì sử dụng khái niệm bách phân vị như trước.

'Có thể Bộ sẽ trực tiếp quy định độ lệch điểm, nhằm kiểm soát tốt hơn sự chênh lệch giữa các phương thức', ông Sơn phân tích.

Dù đánh giá cao mục tiêu của chính sách, ông Sơn bày tỏ băn khoăn về việc ấn định một mức điểm sàn cố định là 16 điểm.

'Theo tôi, 16 điểm là hơi cao trong một số bối cảnh. Điểm sàn nên được điều chỉnh tùy theo mức độ khó – dễ của đề thi tốt nghiệp THPT từng năm. Mục đích là tốt, nhưng nếu quy định một con số cố định cho mọi năm thì không ổn', ông Sơn nêu quan điểm.

Theo phân tích của vị chuyên gia này, kết quả thi tốt nghiệp THPT phụ thuộc rất lớn vào cấu trúc đề thi. Nếu có năm đề thi dễ hơn, phổ điểm cao hơn, thì mốc 16 điểm không gây nhiều tác động. Nhưng nếu đề thi khó hơn, phổ điểm thấp, việc giữ nguyên ngưỡng 16 có thể làm co hẹp đáng kể nguồn tuyển, buộc chính sách phải điều chỉnh ngược lại.

'Điểm sàn nên linh hoạt, có thể thấp hơn một chút, khoảng 14–15 điểm, hoặc được xác định sau khi có phổ điểm thi tốt nghiệp hằng năm thì sẽ phù hợp thực tế hơn', ông Sơn đề xuất.

Ngưỡng kích hoạt hay tiêu chí đánh giá năng lực?

Ở góc nhìn khác, Thạc sĩ Lê Hoài Việt, giảng viên Trường Đại học Mở TP HCM, thành viên Hội đồng Tư vấn và Hỗ trợ Khởi nghiệp Quốc gia phía Nam cho rằng, ngưỡng 16/30 cần được hiểu đúng bản chất.

'Theo tôi, mốc 16 điểm trong dự thảo nên được xem là điều kiện cần để kích hoạt phương thức xét tuyển học bạ, chứ chưa phải là tiêu chí đánh giá năng lực học tập thực sự của thí sinh', ông Việt chia sẻ.

Thạc sĩ Lê Hoài Việt - Giảng viên Trường Đại học Mở TP HCM tham gia tư vấn chọn ngành, chọn nghề, chọn trường cho học sinh Trường THPT Ninh Hải, tỉnh Khánh Hoà - Ảnh: NVCC

Theo cách hiểu này, ngưỡng điểm đóng vai trò như một ‘giấy thông hành tối thiểu’, nhằm khẳng định người học vẫn duy trì được mặt bằng kiến thức phổ thông cơ bản ở kỳ thi tốt nghiệp, trước khi các trường đại học tiếp tục sử dụng học bạ để lựa chọn sâu hơn.

Ở góc độ quản lý, ông Việt cho rằng cách tiếp cận này có lý do, bởi học bạ giữa các địa phương, các trường phổ thông hiện nay còn chênh lệch về chuẩn đánh giá, và các cơ sở đào tạo đại học cần một điểm tựa chung để giảm rủi ro khi xét tuyển.

Tuy nhiên, vấn đề nảy sinh khi ngưỡng đủ điều kiện bị đồng nhất với năng lực học tập thực sự.

Một chỉ báo ngắn hạn 'chốt cửa' hành trình dài hạn

Theo ông Việt, mốc 16 điểm của ba môn thi tốt nghiệp phản ánh kết quả của một kỳ đánh giá tập trung, diễn ra trong thời gian ngắn, chịu ảnh hưởng mạnh từ cấu trúc đề thi từng năm, kỹ năng làm bài, trạng thái tâm lý và cả yếu tố ngẫu nhiên.

Trong khi đó, học lực thể hiện qua học bạ là kết quả của một quỹ đạo học tập kéo dài suốt ba năm phổ thông. Đó là khả năng duy trì nề nếp học tập, mức độ bền bỉ, thói quen tự học và năng lực theo kịp một chương trình đào tạo có tính liên tục.

'Đây lại chính là những phẩm chất mà môi trường đại học cần nhất', ông Việt nhấn mạnh.

Theo ông Việt, khi một chỉ báo ngắn hạn được trao vai trò 'chốt cửa' đối với phương thức vốn được xây dựng để ghi nhận quá trình dài hạn, hệ quả có thể là bỏ sót nhóm học sinh học đều, tiến bộ ổn định, có khả năng thích nghi tốt với nhịp học đại học, nhưng lại không thật sự nổi trội trong các kỳ thi chuẩn hóa.

Việc yêu cầu điểm trung bình sáu học kỳ và có Toán hoặc Ngữ văn làm môn nền đã đủ để kiểm soát chất lượng. Ảnh: HUIT

'Khi đó, ba năm nỗ lực liên tục của người học bị đặt dưới sự phán xét của một thời điểm duy nhất', ông Việt phân tích.

Có thể thấy, dự thảo Quy chế tuyển sinh 2026 phản ánh một triết lý tuyển sinh khá nhất quán của Bộ Giáo dục và Đào tạo, khi đưa xét học bạ từ trạng thái linh hoạt rộng về gần hơn với chuẩn học thuật của bậc đại học.

Việc yêu cầu tính điểm trung bình sáu học kỳ nhằm kéo trọng tâm đánh giá về quá trình học tập dài hạn, hạn chế xu hướng 'dồn lực' vào năm cuối.

Quy định Toán hoặc Ngữ văn chiếm tối thiểu 1/3 trọng số thể hiện quan điểm coi năng lực tư duy logic, đọc hiểu và diễn đạt là nền tảng chung cho mọi lĩnh vực đào tạo.

Ở chiều tích cực, cách tiếp cận này giúp các trường dự báo tốt hơn khả năng theo học của sinh viên, đặc biệt trong giai đoạn đầu đại học – khi sinh viên phải đọc nhiều, viết nhiều và tư duy độc lập.

Tuy nhiên, trong bối cảnh chương trình giáo dục phổ thông mới khuyến khích cá nhân hóa lộ trình học tập, học sinh ngày càng hình thành những tổ hợp thế mạnh rất đa dạng. Khi xét tuyển học bạ bị ràng buộc mạnh vào một số môn nền tảng với trọng số cao, hệ thống có xu hướng ưu ái những lộ trình học an toàn, trong khi dư địa cho các năng lực đặc thù, liên ngành hoặc ứng dụng bị thu hẹp.

'Đây chính là điểm có thể làm nghèo đi sự đa dạng của nguồn tuyển trong tương lai', ông Việt cảnh báo.

Theo các chuyên gia, hệ quả sâu hơn của việc áp 'sàn kép' là sự dịch chuyển hành vi của thí sinh. Thay vì lựa chọn ngành học dựa trên hiểu biết về năng lực và hứng thú dài hạn, nhiều em sẽ chọn ngành theo điều kiện xét tuyển thuận lợi nhất.

Khi đó, tuyển sinh không còn đóng vai trò là cầu nối định hướng giữa phổ thông và đại học, mà dần trở thành một bài toán tối ưu kỹ thuật.

Từ thực tế trên, các chuyên gia cho rằng phương án cân bằng hợp lý cần bắt đầu bằng việc điều chỉnh vai trò của ngưỡng 16 điểm. Ngưỡng này chỉ nên được sử dụng sau khi có phổ điểm thi tốt nghiệp từng năm, như một mốc tham chiếu kỹ thuật, thay vì đưa ngay vào quy chế như điều kiện bắt buộc áp dụng cho mọi năm và mọi bối cảnh.

Xét học bạ cần được trả về đúng bản chất là đánh giá quá trình. Ảnh: HUIT

Không nên tiếp tục ràng buộc học bạ vào đúng tổ hợp thi tốt nghiệp, bởi điều này trực tiếp hạn chế lựa chọn của thí sinh trong bối cảnh các em chỉ thi bốn môn và chương trình phổ thông cho phép thay đổi môn học qua từng năm.

Với các ngành đặc thù và các trường địa phương, giải pháp khả thi vẫn là giữ học bạ như một kênh tuyển sinh quan trọng, đồng thời bảo đảm chất lượng bằng các biện pháp sư phạm trong năm học đầu đại học, như học phần tăng cường nền tảng và đánh giá sớm.