Thiếu sách bài tập, phụ huynh phải photo và nguy cơ bị phạt trăm triệu đồng

'Cô giáo yêu cầu tôi đi tìm mua nhưng tôi đã đi hết các hiệu sách quanh đây đều hết. Chồng tôi cũng lặn lội sang tận huyện Sóc Sơn cũ thuộc địa bàn TP Hà Nội nhưng không còn', chị Nguyễn Thị Mai Lan, một phụ huynh ở Bắc Ninh kể.

Sau nhiều ngày tìm mua không được, gia đình chị được giáo viên hướng dẫn photo sách bài tập để con có tài liệu làm bài cùng các bạn.

Theo chị Lan, đây không phải tình trạng riêng của con mình. Hơn một nửa học sinh trong lớp đang phải sử dụng sách bài tập photo.

Câu chuyện của gia đình chị Lan phản ánh một nghịch lý đang diễn ra ở nhiều nơi: Năm nay cả nước dùng chung một bộ sách nhưng không ít phụ huynh vẫn phải 'săn' từng cuốn sau ngày khai giảng.

Không còn cách nào khác, chị Thu phải đi xin lại sách bài tập cũ để con có tài liệu theo kịp việc học trên lớp.

Một bộ sách, nhưng phụ huynh vẫn phải 'săn' từng cuốn

Tình trạng khan hiếm sách giáo khoa đã kéo dài gần một tháng tại nhiều địa phương như Huế, Đà Nẵng, Đăk Lăk, Gia Lai, An Giang... Đặc biệt tại TP HCM, hình ảnh phụ huynh xếp hàng dài, chờ mua từng cuốn sách từng xuất hiện ngay trước và sau ngày khai giảng.

Điều này càng đáng chú ý khi năm học 2026-2027 là năm đầu tiên cả nước sử dụng thống nhất bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, thay vì cùng lúc có nhiều bộ sách giáo khoa như những năm trước.

Nhiều hiệu trưởng, chủ cửa hàng sách nhận định đây là tình trạng hiếm gặp trong hàng chục năm qua.

Đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho rằng, có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt.

Trước hết, nhiều địa phương năm nay chủ trương không đặt sách giáo khoa thông qua nhà trường. Trong khi đó, nhiều trường đang tập trung thực hiện sáp nhập, kiện toàn tổ chức và bộ máy lãnh đạo nên không đứng ra mua sách giúp phụ huynh.

Riêng TP HCM, đến ngày 25/8 có 197 trường thuộc diện này. Một số địa phương khác cũng gặp tình trạng tương tự.

Ở phía phụ huynh, một bộ phận có tâm lý chờ chính sách sách giáo khoa miễn phí nên chưa chủ động mua từ sớm. Khi sức mua chưa được thể hiện rõ, các đơn vị phát hành cũng khó dự báo nhu cầu thực tế, không dám nhập lượng lớn để dự trữ vì lo hàng tồn.

Đến khi các trường thông báo chưa có sách miễn phí, phụ huynh cùng lúc đổ ra thị trường, còn nhà trường cũng đồng loạt đặt mua bổ sung.

Cung chưa kịp tăng thì cầu đã tăng đột biến. Các cửa hàng phát hành rơi vào tình trạng quá tải, còn nhà xuất bản chịu áp lực đáp ứng đồng thời nhiều đơn hàng.

'Đây là tình huống chưa từng xảy ra trong các năm học trước', đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam nói.

Khi thiếu sách, bản photo trở thành 'phao cứu sinh'

Với học sinh, sách không chỉ là vật dụng đầu năm học. Một cuốn sách bài tập không có trên bàn có thể đồng nghĩa với việc em không thể làm bài theo yêu cầu của giáo viên, trong khi cả lớp đã bắt đầu chương trình.

Bởi vậy, khi không thể mua sách, nhiều phụ huynh chọn giải pháp nhanh nhất: Photo.

Nhưng chính giải pháp tình thế này lại kéo theo một vấn đề pháp lý khác.

Ngày 7-8/9, Công an xã Trường Phú phối hợp Phòng An ninh chính trị nội bộ, Công an tỉnh Quảng Trị phát hiện ba tài khoản Facebook đăng thông tin sao chép, photocopy sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 để cung cấp, bán cho phụ huynh và học sinh.

Ba người đều trú tại xã Trường Phú. Họ giải thích rằng do thiếu hiểu biết pháp luật, đồng thời thấy nhiều người có nhu cầu vì chưa mua được sách nên đã tự ý sao chép, photocopy.

Một số sách được photocopy. Ảnh: Công an xã Trường Phú

Sau khi được lực lượng công an giải thích quy định, cả ba tự nguyện gỡ các bài đăng và cam kết không tái phạm.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, luật sư Trần Văn Tuấn, Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh cho biết, sách giáo khoa là tác phẩm được bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Chủ sở hữu quyền tài sản đối với sách giáo khoa có quyền đối với việc sao chép, phân phối, xuất bản và phát hành.

Pháp luật không cấm tuyệt đối việc sao chép để học tập, nhưng có giới hạn.

Với tác phẩm chữ viết như sách giáo khoa, cá nhân có thể sao chép một phần tác phẩm cho mục đích nghiên cứu, học tập cá nhân trong giới hạn không quá 10% tổng số trang theo hướng dẫn tại khoản 3 Điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP.

Nếu sao chép vượt giới hạn này, việc thực hiện phải có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả và tuân thủ nghĩa vụ về bản quyền.

Đáng chú ý, sao chép nguyên một cuốn sách giáo khoa vẫn có thể là hành vi xâm phạm bản quyền, ngay cả khi người thực hiện không bán mà chỉ dùng cho việc học tập.

Theo Điều 16 Nghị định 341/2025/NĐ-CP, tùy tính chất và đối tượng, hành vi xâm phạm bản quyền có thể bị phạt từ 5-50 triệu đồng đối với cá nhân và 10-100 triệu đồng đối với tổ chức. Người vi phạm còn có thể bị buộc tiêu hủy, gỡ bỏ hoặc xóa các bản sao vi phạm.

Như vậy, trong lúc chờ sách về, phụ huynh đang đứng trước một bài toán không dễ: Không có sách thì con khó theo kịp lớp, nhưng tự ý sao chép cả cuốn lại có nguy cơ vi phạm pháp luật.

Luật sư Trần Văn Tuấn, Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh. Ảnh: NVCC

Không để 'sách học tạm' thành câu chuyện dài cả năm học

Trước thực trạng này, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho rằng việc chưa bảo đảm đủ sách giáo khoa cho học sinh cho thấy những bất cập trong dự báo, đặt hàng, sản xuất, dự trữ và phân phối.

Theo Phó Thủ tướng, sách giáo khoa cần được quản lý như một mặt hàng thiết yếu, đặc thù; mục tiêu quan trọng nhất là cung ứng đúng lúc, đủ số lượng và với giá được Nhà nước quản lý chặt chẽ, thay vì đặt nặng lợi nhuận.

Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các đơn vị liên quan phối hợp bảo đảm đủ sách cho những trường còn thiếu trước ngày 15/9.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết đang rà soát, điều chuyển sách giữa các địa phương. Khoảng 8 triệu bản sách giáo khoa đã được điều chuyển trong những ngày qua để bổ sung cho các khu vực thiếu hàng.

Theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP, Chính phủ đã triển khai lộ trình miễn phí sách giáo khoa, hướng tới mục tiêu thực hiện vào năm học 2029-2030.

Trong năm học này, phụ huynh nên liên hệ với nhà trường để xác định con mình có thuộc diện được hỗ trợ sách hay không. Với những trường hợp chưa được cấp miễn phí, sách cũ vẫn có thể là một phương án, nhưng cần kiểm tra nội dung có còn phù hợp với chương trình đã được điều chỉnh hay không.

Quyết định 3588/QĐ-BGDĐT ngày 26/12/2025 đã điều chỉnh một số nội dung, do đó không phải bộ Kết nối tri thức với cuộc sống của những năm trước đều có thể sử dụng nguyên vẹn cho năm học này.

Trong thời gian chờ sách in, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã đăng tải miễn phí bản điện tử sách giáo khoa phổ thông trên website chính thức. Phụ huynh có thể sử dụng sách điện tử nếu điều kiện lớp học cho phép hoặc chỉ photo một phần bài học cần thiết để con học tạm.