Những khoảng trống cần kiểm soát

Hàng rào pháp lý

Theo Điều 18 và Điều 21 Luật Điện ảnh số 05/2022/QH15, chủ thể được phép phổ biến phim trên không gian mạng là doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp, tổ chức có nội dung đăng ký kinh doanh, chức năng hoặc nhiệm vụ phù hợp.

Trước khi phổ biến, phim phải có Giấy phép phân loại phim, Quyết định phát sóng hoặc được chủ thể đủ điều kiện tự thực hiện phân loại. Trường hợp chưa đủ điều kiện tự phân loại, chủ thể phải đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoặc cơ quan được Bộ ủy quyền thực hiện phân loại.

Chủ thể phổ biến phim phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung và kết quả phân loại; thông báo danh sách phim, kết quả phân loại; hiển thị mức phân loại, cảnh báo; không phổ biến phim có nội dung bị nghiêm cấm và phải gỡ bỏ phim vi phạm khi có yêu cầu bằng văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Về nội dung, điểm h khoản 1 Điều 9 Luật Điện ảnh nghiêm cấm hoạt động điện ảnh có nội dung kích động bạo lực, hành vi tội ác thông qua việc thể hiện chi tiết cách thức thực hiện; hình ảnh, âm thanh, lời thoại, cảnh đánh đập, tra tấn, giết người dã man, tàn bạo và những hành vi khác xúc phạm nhân phẩm con người, trừ trường hợp các nội dung đó được thể hiện nhằm phê phán, tố cáo, lên án tội ác, đề cao chính nghĩa, tôn vinh giá trị truyền thống, văn hóa.

Nội dung dâm ô, trụy lạc, loạn luân; xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em, người chưa thành niên; vi phạm nguyên tắc bình đẳng giới cũng thuộc diện bị nghiêm cấm.

Quy định về phân loại phim được cụ thể hóa tại Thông tư số 05/2023/TT-BVHTTDL. Điều 2 quy định các mức phân loại từ P đến T18; loại C không được phép phổ biến. Tiêu chí phân loại bao gồm bạo lực, tình dục, ma túy, kinh dị, ngôn ngữ thô tục, hành vi nguy hiểm, dễ bắt chước…

Điều đó cũng có nghĩa, một bộ phim không thuộc loại C không đồng nghĩa với việc có thể phổ biến cho mọi lứa tuổi mà không cần phân loại và cảnh báo phù hợp.

Tài khoản đăng phim ngắn kèm lời mời theo dõi và đường dẫn tới các website 'xem trọn bộ'. Ảnh chụp màn hình

Sự xuất hiện của AI không làm thay đổi bản chất pháp lý của phim. Khoản 2 Điều 3 Luật Điện ảnh xác định phim có thể được biểu hiện bằng hình ảnh do thiết bị kỹ thuật, công nghệ tạo ra theo nguyên tắc của ngôn ngữ điện ảnh. Vì vậy, phim có nhân vật, giọng nói hay bối cảnh được tạo bằng AI vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Điện ảnh.

Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 đặt thêm yêu cầu về nhận diện nội dung. Điều 11 quy định nhà cung cấp hệ thống phải bảo đảm âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo ra có dấu hiệu ở định dạng máy đọc; bên triển khai phải thông báo khi công khai nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa có khả năng gây nhầm lẫn về tính xác thực.

Nội dung mô phỏng ngoại hình, giọng nói người thật hoặc sự kiện có thật phải có nhãn dễ nhận biết. Do có nhiều hình thức nhận diện, việc không nhìn thấy nhãn AI bằng mắt thường chưa đủ để kết luận có vi phạm. Ngược lại, việc gắn nhãn AI cũng không thể thay thế các yêu cầu về phân loại và kiểm soát nội dung phim.

Nghị định số 131/2022/NĐ-CP quy định phim có nội dung bị nghiêm cấm phải được dừng, gỡ bỏ chậm nhất trong 24 giờ kể từ khi có yêu cầu. Nghị định số 87/2026/NĐ-CP quy định xử phạt đối với các hành vi không phân loại, không hiển thị kết quả phân loại, không kiểm soát độ tuổi hoặc không gỡ bỏ phim vi phạm.

… và những khoảng trống cần kiểm soát

Trên thực tế, phim ngắn thường xuất hiện dưới dạng hàng loạt đoạn rời do nhiều tài khoản khác nhau đăng tải. Việc xé nhỏ thời lượng trở thành một cách 'ngụy trang': Thay vì thực hiện đầy đủ các yêu cầu đối với chủ thể phổ biến phim, phân loại, hiển thị mức phân loại, cảnh báo và thông báo danh sách phim, các bên phát tán chia câu chuyện thành những trích đoạn độc lập chỉ dài vài phút.

Khi hòa vào dòng nội dung thông thường trên mạng xã hội, những đoạn phim này dễ được nhìn như video do người dùng đăng tải hơn là một tác phẩm điện ảnh đang được phổ biến. Sự nhập nhòa giữa 'tác phẩm điện ảnh' và 'video clip cá nhân trên mạng xã hội' vì thế trở thành kẽ hở để né tránh các yêu cầu tại Điều 21 Luật Điện ảnh.

Một khoảng trống khác nằm ở chính nội dung. Nhiều phim ngắn AI chưa có dấu hiệu rõ ràng đến mức có thể xác định ngay là nội dung bị cấm để áp dụng biện pháp ngăn chặn, gỡ bỏ theo Điều 9 Luật Điện ảnh, nhưng thông điệp xuyên suốt lại chứa nhiều yếu tố tiêu cực.

Không ít phim nhồi vào đầu người xem quan niệm rằng tiền bạc và quyền lực có thể chi phối mọi thứ; phụ nữ trẻ đẹp muốn tiến thân phải dùng nhan sắc để mồi chài, quyến rũ đại gia hoặc 'tổng tài'; những mâu thuẫn trong đời sống được giải quyết bằng thủ đoạn tàn nhẫn, phi đạo đức.

Sự dung tục, kích dục hay bạo lực tâm lý thường được cài dưới dạng ẩn ý, nửa kín nửa hở, khó nhận diện và xử lý bằng những tiêu chí cấm tuyệt đối, nhưng vẫn có khả năng tác động tiêu cực đến thẩm mỹ và nhân sinh quan của giới trẻ.

Đáng chú ý, nhiều tài khoản còn 'lách luật' bằng cách phổ biến phim không phép xuyên biên giới. Phần lớn phim ngắn AI đang được lan truyền trên mạng xã hội tại Việt Nam là phim không phép. Sau khi Trung Quốc siết chặt kiểm duyệt và gỡ bỏ hàng chục nghìn phim AI vi phạm, một lượng lớn phim được chạy phụ đề tự động hoặc lồng tiếng Việt rồi tiếp tục phát tán tại thị trường Việt Nam.

Chuỗi phát tán lại được chia nhỏ: Tài khoản đăng tải có thể ở một nơi, website chứa bản phim đầy đủ ở nơi khác, trong khi chủ thể hưởng lợi nằm ở một địa chỉ khác. Cách vận hành này khiến việc xác định chủ thể vi phạm và trách nhiệm pháp lý trở nên phức tạp hơn.

Một kiểu 'lách luật' khác là chiến thuật 'bình mới, rượu cũ' để đối phó với cơ chế hậu kiểm. Hiện nay, việc giám sát nội dung trên mạng chủ yếu vận hành theo trình tự phát hiện, thông báo, gỡ bỏ.

Trong khi đó, các nhóm phổ biến phim không phép có thể liên tục tạo ra phiên bản mới. Khi một kênh hoặc video bị gỡ, các công cụ biên tập, trong đó có AI, cho phép họ nhanh chóng thay tiêu đề, ảnh đại diện, lời dẫn hoặc phụ đề, lập tài khoản mới rồi tái đăng tải.

Hệ quả là công tác xử lý dễ rơi vào vòng lặp: Nội dung bị gỡ ở chỗ này nhưng gần như lập tức xuất hiện ở chỗ khác, dưới một tên gọi và hình thức khác.

Phía sau quá trình phát tán ấy là lợi ích kinh tế. Lượt xem, quảng cáo, lượng người theo dõi, phí xem phim hoặc lưu lượng truy cập được dẫn sang website, ứng dụng khác trở thành động lực duy trì việc phổ biến phim không phép.

Việc Cục Phát thanh và Truyền hình Quốc gia Trung Quốc chính thức ban hành Biện pháp Quản lý Phát triển Phim ngắn từ ngày 1.9.2026, thiết lập hệ thống kiểm duyệt ba cấp độ dựa trên quy mô đầu tư và tầm ảnh hưởng xã hội của tác phẩm, cho thấy cơ quan quản lý nước này đã chuyển từ trạng thái quan sát sang can thiệp trực tiếp bằng các biện pháp quản lý cụ thể.

Với tốc độ sản xuất, chỉnh sửa và tái phát tán nội dung hiện nay, thách thức không còn dừng ở việc phát hiện một bộ phim vi phạm để gỡ bỏ. Khi một nội dung có thể được xé nhỏ, đổi tên, lồng tiếng, thay hình đại diện rồi xuất hiện trở lại chỉ sau một thời gian ngắn, cơ chế quản lý buộc phải theo sát cả chuỗi phổ biến và chủ thể hưởng lợi phía sau.

Nếu chỉ xử lý từng video đơn lẻ, cuộc đua giữa phát tán và gỡ bỏ rất dễ trở thành một vòng lặp không có điểm dừng. Bịt những khoảng trống ấy vì thế là điều kiện để các quy định đã có thực sự đi vào đời sống số.