Làm mới nhưng không hòa tan

Chương trình đem đến không gian biểu diễn giàu tính sáng tạo, kết nối các loại hình sân khấu truyền thống trong cùng mạch cảm xúc

 Phép thử của sân khấu truyền thống

Trong nhiều năm qua, việc đưa các loại hình nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với khán giả, nhất là lớp trẻ, luôn là bài toán khó. Giá trị của Tuồng, Chèo, Cải lương nằm ở chiều sâu thẩm mỹ, kỹ thuật biểu diễn và ký ức văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Nhưng để những giá trị ấy tiếp tục được nhận diện, cách giới thiệu tác phẩm và tạo điểm chạm với người xem cũng cần có những chuyển động phù hợp.

Từ yêu cầu đó, Hạ Hồi Show - Bí mật triều đại phép thuật có thể xem là một thử nghiệm đáng chú ý khi đặt Tuồng, Chèo và Cải lương trong cùng một sân khấu. Chương trình do Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam phối hợp với dự án Hạ Hồi thực hiện, với sự tham gia của các nghệ sĩ chuyên nghiệp và một nhóm sáng tạo trẻ quan tâm đến nghệ thuật dân tộc. Từ mô hình này, có thể thấy một hướng tìm tòi rộng hơn: Mở thêm lối tiếp cận khán giả mà vẫn giữ những nguyên tắc nghề nghiệp làm nên diện mạo riêng của từng bộ môn.

Ê kíp không pha trộn Tuồng, Chèo và Cải lương thành một hình thức biểu diễn mới, mà đặt các trích đoạn trong mạch giới thiệu chung để người xem tiếp cận nhiều sắc thái nghệ thuật trong cùng một không gian. Tuồng gây ấn tượng bởi tính ước lệ, khí chất anh hùng ca và hệ thống động tác giàu tính biểu tượng. Chèo đem đến tinh thần dân gian hóm hỉnh, gần gũi, linh hoạt trong lối diễn. Cải lương lại nghiêng về chiều sâu tâm lý, chất trữ tình và khả năng dẫn dắt cảm xúc qua lời ca, giọng hát. Khi đặt cạnh nhau, ba loại hình không mất đi đường biên riêng, trái lại giúp người xem cảm nhận rõ hơn sự phong phú của sân khấu dân tộc.

Các trích đoạn được lựa chọn đều có khả năng gợi mở đặc trưng của từng bộ môn. Với Chèo, Phù thủy sợ ma tạo không khí sôi nổi bằng tiếng cười dân gian và lối diễn cường điệu có chủ ý. Hình tượng ông thầy phù thủy hiện lên qua dáng điệu, cử chỉ, lời thoại và sự tung hứng linh hoạt của người diễn. Đằng sau tiếng cười ấy là tinh thần phê phán quen thuộc của Chèo đối với thói mê tín dị đoan, sự cả tin và hành vi lợi dụng niềm tin tâm linh để trục lợi.

Ở trích đoạn Cải lương Khát vọng Đắc Kỷ, điểm nhấn nằm ở đời sống nội tâm của nhân vật. Đắc Kỷ hiện lên quyến rũ, kiêu hãnh nhưng đầy mâu thuẫn giữa tình yêu, tham vọng và khát vọng quyền lực. Những làn điệu giàu cảm xúc, kết hợp với diễn xuất tâm lý, giúp nhân vật không dừng lại ở một hình tượng sân khấu quen thuộc, mà còn gợi suy ngẫm về danh vọng, lựa chọn và cái giá phải trả khi con người bị cuốn vào tham vọng.

Với Tuồng, Ôn Đình chém Tá cho thấy rõ sức nặng của kỹ thuật biểu diễn truyền thống. Trên nền tiếng trống trận dồn dập, từng động tác hình thể, bộ pháp, ánh mắt, đường roi đều được tổ chức theo hệ thống ước lệ chặt chẽ. Sức hấp dẫn của lớp diễn không nằm ở hiệu ứng hiện đại, mà đến từ nội lực nghề nghiệp của nghệ sĩ, từ sự chính xác trong hình thể đến khả năng khắc họa khí phách trung nghĩa, tinh thần bất khuất của nhân vật.

Bên cạnh các trích đoạn, chương trình còn giới thiệu bản hòa tấu Chiêu ban Tẩu mã do NSƯT Lê Trần Vinh sáng tác, trình diễn bởi dàn nhạc sống của Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam. Tác phẩm sử dụng chất liệu âm nhạc truyền thống, kết hợp tiết tấu rộn ràng của các bản Tẩu mã để gợi không khí khẩn trương, hào hùng. Dàn nhạc sống cũng giúp khán giả cảm nhận rõ hơn vai trò của âm nhạc trong nghệ thuật biểu diễn dân tộc, nơi tiếng trống, tiếng đàn, nhịp phách tham gia trực tiếp vào việc tạo dựng không khí và dẫn dắt cảm xúc.

Không làm nhòa đường biên nghệ thuật

Khi Tuồng, Chèo và Cải lương cùng xuất hiện trong một chương trình, băn khoăn đặt ra là liệu ranh giới giữa các bộ môn có bị làm mờ, nhất là với lớp khán giả chưa có nhiều điều kiện tiếp xúc với nghệ thuật truyền thống. Trong một không gian biểu diễn chung, nếu thiếu sự tiết chế và hiểu biết nghề nghiệp, việc giới thiệu nhiều loại hình cùng lúc dễ rơi vào dàn trải, khiến người xem chỉ cảm nhận được không khí tổng hợp mà chưa kịp nhận ra nét riêng của từng bộ môn.

Tuy nhiên, cách tổ chức của Hạ Hồi Show - Bí mật triều đại phép thuật không đi theo hướng lai ghép. Các trích đoạn vẫn được giữ theo cấu trúc, ngôn ngữ sân khấu, âm nhạc và kỹ thuật biểu diễn đặc thù. Chương trình tạo không gian chung để các bộ môn cùng hiện diện, nhưng mỗi tác phẩm vẫn vận hành trong hệ quy chiếu thẩm mỹ của chính nó. Nhờ vậy, người xem có thể nhận ra sự khác biệt giữa chất ước lệ, khuôn mẫu của Tuồng; vẻ hóm hỉnh, dân gian của Chèo và chiều sâu trữ tình, tâm lý của Cải lương. Việc đặt các trích đoạn cạnh nhau không làm nhòa đường biên nghệ thuật, trái lại tạo hiệu ứng đối chiếu về phong cách, lối kể, âm nhạc và diễn xuất.

Theo NSND Lê Tuấn Cường, Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam, Chỉ đạo nghệ thuật của chương trình, việc đưa Tuồng, Chèo và Cải lương cùng hiện diện trên một sân khấu không nhằm xóa bỏ ranh giới giữa các bộ môn, mà để người xem có thêm điều kiện nhận diện giá trị riêng của từng loại hình. Mỗi bộ môn đều có hệ mỹ học riêng, từ cách xây dựng nhân vật, ngôn ngữ hình thể, âm nhạc đến phương thức kể chuyện. Vì thế, việc lựa chọn trích đoạn tiêu biểu có ý nghĩa quan trọng, giúp chương trình vừa tạo được mạch thưởng thức thống nhất, vừa không đánh mất căn cốt nghệ thuật của từng tác phẩm.

NSND Lê Tuấn Cường cho rằng, các loại hình nghệ thuật truyền thống Việt Nam đã trải qua hành trình phát triển lâu dài, gắn bó với đời sống tinh thần của nhiều thế hệ và trở thành một phần quan trọng trong văn hóa dân tộc. Sức sống của Tuồng, Chèo, Cải lương không chỉ nằm ở giá trị lịch sử, mà còn ở khả năng khơi gợi cảm xúc, chuyển tải đạo lý, phản ánh thân phận con người và tạo nên những mẫu mực biểu diễn đã được thử thách qua thời gian. Trong bối cảnh đời sống giải trí ngày càng đa dạng, thách thức đặt ra không phải là làm mới bằng mọi giá, mà là tìm được cách đưa những giá trị ấy đến với khán giả hôm nay bằng phương thức phù hợp hơn.

Từ góc nhìn đó, những mô hình như Hạ Hồi Show cho thấy một hướng thử nghiệm đáng chú ý trong quá trình mở rộng không gian tiếp cận cho nghệ thuật dân tộc. Thay vì giữ nguyên cách giới thiệu quen thuộc, chương trình lựa chọn hình thức tổ chức linh hoạt hơn, tạo nhịp kể gần gũi hơn, nhưng vẫn tôn trọng nguyên tắc nghề nghiệp của từng bộ môn. Làm mới ở đây không phải là làm khác đi phần cốt lõi, mà là tìm thêm con đường để những giá trị cũ được nhìn thấy, lắng nghe và tiếp nhận trong đời sống đương đại.