Bài 1: Thôn Tha - bình yên dưới những tầng mây

LTS: Danh hiệu nói trên không chỉ ghi nhận vẻ đẹp của một bản làng người Tày còn lưu giữ nhiều giá trị truyền thống, mà còn đặt ra yêu cầu về hướng phát triển bền vững, để những mái nhà sàn, thửa ruộng và nếp sống cộng đồng tiếp tục được gìn giữ trong quá trình phát triển du lịch hiện đại.

Từ trải nghiệm thực tế tại thôn Tha và góc nhìn của những người theo dõi sự vận động của các điểm đến, Báo Văn Hóa giới thiệu loạt hai bài 'Thôn Tha - Làng du lịch cộng đồng tốt nhất năm 2025', qua đó mang đến những câu chuyện về giá trị của du lịch cộng đồng, cũng như gợi mở hướng phát triển lâu dài cho những ngôi làng đang lựa chọn con đường này.

Thôn Tha đẹp như tranh sau cơn mưa đêm. Ảnh: THANH TÚ

Một chiều mưa rả rích, một đêm mất điện giữa nhà sàn và buổi sớm mai mây sà xuống những mái cọ của người Tày đã mang đến cho tôi góc nhìn khác về thôn Tha, phường Hà Giang 1, tỉnh Tuyên Quang.

Điều níu chân du khách ở thôn Tha không phải là những công trình được dựng lên để phục vụ du lịch, mà là một ngôi làng vẫn giữ nguyên nhịp sống bình dị của mình. Chính sự chân thực ấy đang mở ra hướng phát triển bền vững cho du lịch cộng đồng, khi văn hóa trở thành tài nguyên và người dân là chủ thể của điểm đến.

Chiều tôi đến thôn Tha trong một cơn mưa mùa hạ. Mưa miền núi đến rất nhanh. Mới vài phút trước, bầu trời phía sau những dãy núi còn ánh lên màu xanh nhạt. Vậy mà chỉ sau một khúc cua, mây đen đã kéo xuống kín thung lũng. Mưa trút ào ạt lên những cánh đồng lúa đang thì con gái, phủ trắng cả con đường nhỏ dẫn vào bản.

Chiếc xe giảm tốc độ. Qua lớp kính mờ hơi nước, những mái nhà sàn lợp lá cọ thấp thoáng hiện ra sau những hàng tre và vườn chuối. Xa hơn là những thửa ruộng nước nối nhau như những tấm gương khổng lồ đang hứng trọn bầu trời xám.

Nhiều năm qua, tôi từng đi qua không ít ngôi làng du lịch cộng đồng ở Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á. Mỗi nơi đều cố gắng tạo cho mình một dấu ấn riêng. Có nơi đầu tư những cổng làng thật lớn. Có nơi dựng sân khấu để biểu diễn hằng đêm. Có nơi xây thêm những công trình mới với hy vọng giữ chân du khách.

Thôn Tha thì khác. Ngôi làng gần như không cố gắng gây ấn tượng. Nó chỉ lặng lẽ sống cuộc sống của chính mình với những nếp nhà sàn dưới những tán cọ đẹp như trong cổ tích. Có lẽ chính vì thế mà người ta dễ đem lòng yêu nơi này.

Mưa vẫn chưa ngớt. Nước từ mái cọ chảy thành từng dòng nhỏ xuống hiên nhà. Mùi gỗ cũ quyện với mùi đất ướt và khói bếp tạo nên thứ hương thơm rất riêng của miền sơn cước. Chủ nhà mời tôi chén trà nóng. Không ai nói nhiều. Ở những bản làng như thế này, sự im lặng cũng là một cách trò chuyện.

Từ hiên nhà nhìn ra, cả thung lũng như chìm trong màn nước. Tiếng mưa gõ lên mái cọ đều đều, không dữ dội mà trầm như một bản nhạc nền kéo dài suốt buổi chiều. Đó là thứ âm thanh mà giữa thành phố, người ta rất khó tìm lại.

Mất điện, cả ngôi làng chìm vào bóng tối.

Bữa cơm tối của chúng tôi diễn ra trong một nhà hàng khang trang, sáng trưng vì có máy nổ. Mâm cơm gồm những món đặc sản địa phương như cá suối, rau rừng, lợn bản, bát canh nóng và những món ăn quen thuộc của người Tày.

Bên ngoài, mưa vẫn rơi. Không có tiếng ti vi. Chỉ còn ánh sáng từ những màn hình điện thoại và tiếng mưa trên mái cọ. Ở thành phố, mất điện thường kéo theo sự sốt ruột. Còn ở thôn Tha, mất điện lại khiến con người gần nhau hơn.

Mọi người bắt đầu kể chuyện. Chuyện lúa bao giờ sẽ chín, cây cọ phải mất bao nhiêu năm mới đủ lá để lợp một mái nhà. Chuyện những vị khách nước ngoài thích đi bộ trong làng, đi làm ruộng như những người nông dân.

Chuẩn bị bữa sáng cho du khách bên bể bơi. Ảnh: ĐẶNG THỰC

Đội văn nghệ của thôn biểu diễn hát Then, đàn Tính. Những thanh âm đầu tiên ngân lên rất nhẹ. Không có sân khấu. Không có ánh đèn. Nhưng tiếng vỗ tay vang lên không ngớt. Giọng thiếu nữ Tày vô cùng dịu dàng, chiếc lắc bạc bên hông đong đưa, quyến rũ.

Tôi lặng im nghe tiếng đàn. Tiếng đàn tan vào tiếng mưa. Tiếng mưa tan vào bóng tối. Khoảnh khắc ấy, tôi chợt nghĩ đến rất nhiều điểm đến mà mình từng đi qua.

Có nơi bỏ ra hàng chục, hàng trăm tỷ đồng để tạo nên những trải nghiệm 'độc đáo'. Người ta dựng lên những không gian mô phỏng làng quê, tái hiện đời sống truyền thống, tổ chức các chương trình biểu diễn theo giờ cố định.

Trong khi đó, ở thôn Tha, trải nghiệm quý giá nhất lại là điều không ai cố tạo ra. Đó là một bữa cơm gia đình. Một mái nhà sàn vẫn còn thơm mùi gỗ. Một cơn mưa mùa hạ. Một đêm mất điện. Và tiếng đàn Tính vang lên rất tự nhiên giữa không gian tĩnh lặng của bản làng.

Lúc ấy, tôi hiểu sức hấp dẫn của du lịch cộng đồng không nằm ở những gì được trình diễn cho du khách xem. Điều khiến người ta muốn quay trở lại chính là cảm giác được bước vào đời sống thật của một cộng đồng, được chia sẻ những điều bình dị nhất, chứ không phải chỉ đứng ngoài quan sát.

Đêm ở thôn Tha rất bình yên. Sau cơn mưa, chỉ còn tiếng côn trùng vọng từ cánh đồng phía xa. Không khí mát lạnh tràn qua những ô cửa gỗ. Tôi tắt ngọn đèn nhỏ cạnh giường. Bóng tối phủ kín căn nhà sàn.

Ngoài hiên, nước mưa vẫn nhỏ từng giọt xuống khoảng sân trước nhà, lấp lánh. Tôi chìm vào giấc ngủ trong tiếng mưa còn sót lại của một chiều mùa hạ. Và không biết rằng, bình minh hôm sau sẽ mang đến một khung cảnh khiến mình nhớ mãi.

Cảnh bình yên ở thôn Tha buổi sáng sớm. Ảnh: ĐẶNG THỰC

Tôi tỉnh giấc khi ngoài hiên vừa vang lên tiếng gà gáy đầu tiên. Cơn mưa tối qua đã rút về phía những dãy núi xa, trả lại cho thung lũng một bầu không khí trong trẻo đến lạ. Mở cánh cửa gỗ bước ra ngoài hiên, tôi đứng lặng vài phút trước khung cảnh mà có lẽ bất cứ ai yêu miền núi cũng mong được nhìn thấy một lần trong đời.

Mây từ sườn núi chầm chậm trôi xuống, phủ lên những mái nhà sàn lợp cọ một lớp sương trắng mỏng. Không phải thứ mây bảng lảng trên đỉnh núi mà tôi từng gặp ở nhiều nơi, những tầng mây ở thôn Tha thấp đến mức có cảm giác chỉ cần với tay là có thể chạm vào. Giữa màn sương ấy, những mái nhà nối tiếp nhau hiện lên lúc rõ, lúc mờ, bình yên như một bức thủy mặc vừa được ai đó khẽ phác bằng vài nét cọ.

Khói bếp bắt đầu bay lên từ những căn nhà nằm nép dưới chân núi. Những làn khói mảnh mai quấn lấy mái cọ rồi tan dần vào mây, tạo nên một khung cảnh vừa thực, vừa như trong ký ức.

Mùi củi mới nhóm quyện với hương lúa non và hơi đất sau mưa khiến buổi sớm ở thôn Tha mang một thứ hương thơm rất khó gọi thành tên. Có lẽ, đó chính là mùi của một ngôi làng vẫn còn giữ được nhịp sống nguyên sơ sau bao đổi thay của thời gian.

Con đường nhỏ xuyên qua thôn đã bắt đầu rộn ràng bước chân người đi làm đồng. Một cụ già thong thả dắt trâu ra ruộng. Vài người phụ nữ gùi nông cụ trên lưng, vừa đi vừa trò chuyện bằng tiếng Tày. Tiếng cười trẻ nhỏ hòa cùng tiếng chim gọi bầy trên những tán cây, tạo nên âm thanh rất khác với sự náo nhiệt của những điểm du lịch đông đúc mà tôi vẫn thường đi tới.

Điều khiến tôi thích thú nhất là không ai tỏ ra bận rộn vì có khách. Người dân vẫn làm những công việc quen thuộc của một ngày mới. Người quét sân, người hái rau, người cho cá ăn, người chuẩn bị bữa sáng. Cuộc sống diễn ra tự nhiên như vốn có, còn du khách chỉ là những người may mắn được chứng kiến nhịp sinh hoạt ấy, chứ không phải là lý do để bản làng thay đổi.

Chính sự tự nhiên đó đã tạo nên sức hút rất riêng của thôn Tha. Tôi nhận ra rằng điều du khách quốc tế tìm kiếm ngày nay không chỉ là cảnh đẹp. Họ muốn được bước vào một không gian còn giữ được bản sắc, nơi văn hóa không nằm sau cánh cửa bảo tàng, mà hiện diện trong từng nếp nhà, tiếng nói, bữa cơm và công việc hằng ngày của cộng đồng cư dân.

Giếng cổ thôn Tha, nơi gắn kết cộng đồng qua bao thế hệ. Ảnh ĐẶNG THỰC

Thôn Tha đang sở hữu điều tưởng như rất bình thường nhưng lại ngày càng trở nên quý giá. Hơn một trăm ngôi nhà sàn truyền thống vẫn hiện diện giữa cánh đồng lúa nước, những hàng rào tre và những mái cọ nối nhau dưới chân núi.

Gần như toàn bộ cư dân trong bản là người Tày, vẫn sử dụng tiếng mẹ đẻ trong sinh hoạt, duy trì những phong tục, nghề thủ công, điệu hát Then và tiếng đàn Tính được truyền qua nhiều thế hệ. Những giá trị ấy không được phục dựng để phục vụ khách du lịch, mà vẫn là một phần của đời sống thường nhật.

Có lẽ vì vậy mà thôn Tha không mang dáng dấp của một khu du lịch cộng đồng được quy hoạch theo công thức. Bản làng vẫn có những ao cá trước sân, những vườn rau sau nhà, những bờ ruộng loang loáng nước sau cơn mưa và những con đường đất đủ rộng để hai người vừa đi vừa trò chuyện.

Chính sự mộc mạc ấy khiến bước chân du khách chậm lại. Người ta không còn vội vàng tìm một góc đẹp để chụp ảnh, mà bắt đầu dành thời gian ngồi dưới hiên nhà, quan sát một buổi sáng bình yên trôi qua.

Những mái nhà người Tày bình yên giữa núi rừng

Tôi chợt nhớ đến những ngôi làng nổi tiếng ở Nhật Bản, Hàn Quốc hay châu Âu mà mình từng có dịp tới thăm. Họ không hấp dẫn bởi những công trình đồ sộ, mà bởi khả năng gìn giữ linh hồn của cộng đồng.

Thôn Tha cũng đang đi trên con đường ấy. Điều đặc biệt nằm ở chỗ, nơi đây vẫn chưa đánh mất vẻ chân chất vốn có. Đó là một lợi thế rất lớn, nhưng cũng là điều mong manh nhất nếu sự phát triển một ngày nào đó vượt nhanh hơn khả năng gìn giữ.

Đứng giữa buổi sớm đầy mây ấy, tôi hiểu vì sao nhiều du khách quốc tế sau một đêm lưu trú lại chọn ở thêm vài ngày. Không phải bởi họ đã khám phá hết thôn Tha, mà bởi họ muốn sống chậm hơn trong không gian bình yên hiếm có này.

Có những điểm đến khiến người ta phải lên lịch để khám phá thật nhiều. Còn ở thôn Tha, điều đáng làm nhất đôi khi chỉ là ngồi yên trên hiên một ngôi nhà sàn, uống cốc trà nóng, lặng lẽ nhìn mây trôi qua mái cọ và cảm nhận thời gian đang chậm lại.