Gen Z cần 'tự chủ và có trách nhiệm'

Gen Z cần trang bị tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng thông tin và ý thức trách nhiệm để làm chủ công nghệ, thay vì bị dẫn dắt bởi thế giới số. Ảnh minh họa từ AI

Giỏi chuyên môn chưa đủ

Lớn lên cùng Internet, điện thoại thông minh và các nền tảng xuyên biên giới, Gen Z có nhiều lợi thế trong tiếp cận tri thức, sử dụng công nghệ và kết nối với thế giới. Đây cũng là thế hệ năng động, cởi mở, sẵn sàng bày tỏ quan điểm và quan tâm đến những vấn đề của cộng đồng.

Nhiều người trẻ đang tham gia thị trường lao động, nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp, quản lý và các hoạt động xã hội. Trong những năm tới, họ sẽ đảm nhận ngày càng nhiều vị trí quan trọng. Chất lượng của thế hệ này vì thế tác động trực tiếp đến năng lực phát triển của đất nước.

Trao đổi với Văn Hóa, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học cho rằng, nếu chỉ chuẩn bị cho Gen Z kiến thức và năng lực chuyên môn thì chưa đủ. Một thế hệ có thể giỏi công nghệ, ngoại ngữ, thích nghi nhanh với những ngành nghề mới nhưng vẫn dễ tổn thương trước những biến động của môi trường số nếu thiếu tư duy độc lập, khả năng kiểm soát cảm xúc, ý thức pháp luật và trách nhiệm xã hội.

Theo ông Hiếu, người trẻ cần có tư duy phản biện. Điều đó không đồng nghĩa với phản đối hoặc hoài nghi mọi thứ, mà là biết đặt câu hỏi trước một thông tin: Ai đưa ra? Dựa trên căn cứ nào? Có nguồn nào khác để kiểm chứng? Đâu là sự việc đã được xác nhận, đâu mới chỉ là nhận định?

Khả năng này càng cần thiết khi trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh. Hình ảnh, giọng nói, video có thể bị tạo dựng, cắt ghép ngày càng tinh vi. Những gì nhìn thấy trên màn hình chưa chắc phản ánh đầy đủ sự thật. Biết sử dụng thiết bị, ứng dụng hay AI vì vậy chưa đủ; người trẻ còn phải biết kiểm tra nguồn tin, nhận diện nội dung có dấu hiệu bị làm giả hoặc dẫn dắt.

Một năng lực khác cũng rất quan trọng là làm chủ cảm xúc. Nhiều quyết định sai trên mạng không bắt nguồn từ thiếu kiến thức mà từ tức giận, sợ hãi, thương cảm, hiếu kỳ hoặc nhu cầu được công nhận. Người tạo tin giả, nội dung độc hại thường đánh vào những cảm xúc này để thúc đẩy người dùng bình luận, chia sẻ hoặc hành động trước khi kịp suy nghĩ.

Giá trị của giáo dục vì thế không dừng ở việc tạo ra những người lao động giỏi. Người trẻ cần hình thành khả năng tự quyết định điều gì nên làm, điều gì không nên làm và hiểu lựa chọn của mình có thể tác động đến người khác, cộng đồng ra sao.

Tự chủ có trách nhiệm trên không gian số

Một điều cần nhận thức rõ là thành thạo công nghệ không đồng nghĩa với trưởng thành về nhận thức số. Một người có thể sử dụng mạng xã hội, AI và các nền tảng số rất nhanh nhưng chưa chắc nhận diện được tin giả hoặc hiểu cách nội dung trên mạng tác động đến suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của mình.

Khi một thông tin xuất hiện liên tục và được nhiều người đồng tình, người dùng dễ mặc nhiên cho rằng đó là sự thật. Các nền tảng mạng xã hội lại thường gợi ý những nội dung tương tự những gì họ từng xem, khiến cơ hội tiếp cận các ý kiến hoặc nguồn thông tin khác bị thu hẹp.

Trong khi đó, không ít người chỉ đọc tiêu đề, xem một đoạn video ngắn rồi vội bình luận hoặc chia sẻ. TS Đào Trung Hiếu cho rằng, trước một nội dung gây sốc hoặc khiến mình phẫn nộ, mỗi người nên dừng lại để kiểm tra nguồn đăng tải, bối cảnh sự việc và xem đã có nguồn đáng tin cậy nào xác nhận hay chưa.

Nếu chưa đủ thông tin, chưa bình luận và chưa chia sẻ cũng là một lựa chọn có trách nhiệm. 'Cảm xúc càng mạnh, càng nên trì hoãn hành động', TS Đào Trung Hiếu lưu ý. Một cú nhấp vào nút chia sẻ chỉ mất chưa đầy một giây nhưng có thể góp phần đưa thông tin sai lệch đến nhiều người.

Tỉnh táo không có nghĩa là né tránh tranh luận hoặc từ bỏ chính kiến. Người trẻ có quyền không đồng tình, chất vấn, yêu cầu giải trình và bày tỏ quan điểm khác biệt. Một xã hội lành mạnh cần những tiếng nói phản biện có căn cứ và tinh thần xây dựng.

Tuy nhiên, việc lên tiếng không thể dựa trên thông tin chưa được kiểm chứng, càng không thể biến thành xúc phạm, bôi nhọ, quy kết cá nhân, công khai đời tư hoặc gây tổn hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Quyền bày tỏ quan điểm luôn đi cùng trách nhiệm đối với những hệ quả có thể xảy ra.

Một đoạn video ngắn chưa thể phản ánh toàn bộ sự việc; một bài đăng không thể thay thế chứng cứ; nhiều bình luận đồng tình cũng chưa chắc đồng nghĩa với đúng. Vì vậy, TS Đào Trung Hiếu đề xuất mỗi người tự đặt ba câu hỏi trước khi chia sẻ: 'Đúng chưa? Cần không? Hậu quả gì?'. Nếu chưa thể trả lời rõ ràng, tốt nhất nên dừng lại.

Việc hình thành trách nhiệm xã hội cũng không thể đặt hoàn toàn lên vai Gen Z. Theo ông Hiếu, gia đình, nhà trường và xã hội cần chuyển từ yêu cầu, cấm đoán sang giúp người trẻ hình thành khả năng tự đánh giá và lựa chọn. Những lời nhắc 'không được xem', 'không được tin' hay 'không được bình luận' có thể tạo ra sự tuân thủ nhất thời nhưng khó giúp họ tự bảo vệ mình lâu dài.

Gia đình cần trở thành nơi người trẻ có thể trao đổi mà không sợ lập tức bị phán xét. Nhà trường nên đưa kỹ năng kiểm chứng và ứng xử trên mạng vào những tình huống cụ thể như kiểm tra một video đang được chia sẻ rộng rãi, nhận diện hình ảnh giả mạo hoặc ứng xử khi một người bị tập thể công kích trên mạng.

Sự đồng hành cũng cần dựa trên tinh thần đối thoại. Có những lĩnh vực công nghệ người trẻ tiếp cận nhanh hơn cha mẹ và thầy cô. Ngược lại, trải nghiệm sống, khả năng đánh giá hậu quả và nền tảng giá trị của người lớn vẫn rất cần thiết. Người lớn không thể lựa chọn thay người trẻ, nhưng có thể giúp họ nhìn rõ hơn hệ quả của mỗi lựa chọn.

Các cơ quan, tổ chức và báo chí cũng cần cung cấp thông tin kịp thời, chính xác, dễ hiểu, giúp người trẻ tiếp cận những nguồn tin đáng tin cậy. Sự định hướng sẽ hiệu quả hơn khi dựa trên thuyết phục, minh bạch và tôn trọng khả năng tư duy độc lập.

Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra một thế hệ 'ngoan trên mạng' hay e ngại tranh luận. Đất nước cần những người trẻ dám nghĩ, dám phản biện, dám khác biệt nhưng biết kiểm chứng; có chính kiến nhưng không cực đoan; có quyền tự do nhưng hiểu giới hạn pháp luật; làm chủ công nghệ và làm chủ chính mình.

Đó cũng là năng lực 'tự chủ có trách nhiệm' mà Gen Z cần có để bước vào tương lai.