Lớp học giữa làng

Các bạn trẻ tham gia hoạt động học tập, trải nghiệm tại Làng mộc Kim Bồng

Bước vào đời sống

Một lớp học về sinh thái biển có thể bắt đầu từ chuyến tàu ra Cù Lao Chàm. Bài học về nông nghiệp có thể diễn ra giữa ruộng lúa, vườn rau hữu cơ. Muốn hiểu một làng nghề, người trẻ có thể ngồi bên nghệ nhân mộc Kim Bồng, nhìn từng nét đục trên thớ gỗ, nghe chuyện về ghe bầu, nghề đóng tàu thuyền và thương cảng Hội An. Ở đó, cảnh quan, sinh kế, văn hóa và đời sống bản địa trở thành một 'giáo trình sống'.

Du lịch học tập cộng đồng từng bước hình thành từ Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An, bắt đầu bằng những nỗ lực gắn cộng đồng với bảo tồn biển, bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp hữu cơ. Từ Cù Lao Chàm, mô hình lan vào Cẩm Thanh, Cẩm Kim, lên Hòa Bắc rồi mở rộng tới nhiều địa phương.

TS Chu Mạnh Trinh, giảng viên Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng cho biết, mô hình khởi nguồn từ các nhóm sinh viên, tình nguyện viên nghiên cứu, sau đó phát triển thành những lớp học trong cộng đồng. Giai đoạn 2018-2021, có 29 lớp với gần 1.500 sinh viên đến Cẩm Thanh, TP Hội An cũ, học tập tại vườn rau hữu cơ, rừng dừa và các không gian lịch sử, văn hóa.

Mỗi điểm đến trở thành một 'thư viện lớn' để thầy, trò và các gia đình cùng học. Tại Cù Lao Chàm, lớp thực địa đi vào rác thải, thủy sản, rạn san hô, bãi triều hay bảo tồn cua đá. Người dân không chỉ cung cấp bữa ăn, chỗ nghỉ mà còn chia sẻ kinh nghiệm về mùa vụ, nguồn lợi thủy sản và đời sống làng chài.

Nhờ vậy, nhiều khái niệm vốn khô khan trên giáo trình bắt đầu có hình hài. 'Hệ sinh thái cửa sông' dễ hiểu hơn khi người học đứng giữa rừng dừa nước; 'sinh kế bền vững' trở nên cụ thể khi trò chuyện với nông dân về một vụ lúa hữu cơ hay hỏi ngư dân vì sao cần bảo vệ mùa sinh sản của cá. Với trẻ em đi cùng gia đình, những bài học về môi trường, lao động và trách nhiệm cộng đồng gần gũi hơn.

Người làng đứng lớp

Nếu người trẻ nhận được một lớp học thực tế thì cộng đồng cũng có cơ hội kể câu chuyện quê hương bằng tri thức của mình. Cẩm Kim là một trường hợp tiêu biểu. Hợp tác xã Nông nghiệp sinh thái và Du lịch cộng đồng Kim Bồng được hình thành từ Tổ hợp tác Du lịch học tập cộng đồng Cẩm Kim với sự hỗ trợ của dự án do Quỹ Môi trường toàn cầu tài trợ.

Mô hình dựa trên năm nhóm giá trị: Ngư nghiệp, nghề thủ công, nông nghiệp sinh thái, ẩm thực truyền thống, di tích văn hóa, lịch sử và cảnh quan. Xưởng mộc Kim Bồng vì thế không chỉ là nơi bán sản phẩm, người thợ có thể kể lịch sử làng nghề, giới thiệu kỹ thuật chế tác, giải thích cấu trúc nhà gỗ, hướng dẫn khách thử một công đoạn. Thửa ruộng cũng có thể trở thành lớp học về đất, nước, kỹ thuật canh tác và sinh kế. Những tri thức ấy được gìn giữ trong từng gia đình, qua tay nghề, ký ức mùa vụ, con nước và nếp sống làng quê.

Để trở thành 'người thầy', cộng đồng cũng phải học. Bà con phải biết kể chuyện, tổ chức trải nghiệm, làm việc với giáo viên và sinh viên, bảo đảm an toàn, phân công dịch vụ. Trong khoảng hai năm, cộng đồng Kim Bồng đã đón hơn 4.000 khách gồm học sinh, sinh viên, gia đình, đoàn nghiên cứu và khách từ nhiều trường đại học quốc tế; năng lực tiếp nhận được nâng lên 50-100 khách mỗi ngày.

Giai đoạn 2020-2024, hơn 836 sinh viên Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng tham gia học tập gắn với du lịch cộng đồng tại nhiều địa phương. Tại Khu đền tháp Mỹ Sơn, chương trình 'Giáo dục di sản học đường' triển khai hơn 20 năm qua đã góp phần đưa học sinh đến gần văn hóa Sa Huỳnh, Champa, lịch sử kiến trúc và câu chuyện bảo tồn.

Riêng năm học 2024-2025, hơn 10.000 học sinh, sinh viên tham gia trải nghiệm văn hóa, lịch sử, qua đó bồi đắp tình yêu quê hương và ý thức gìn giữ di sản. Khi mang những hiểu biết ấy về nhà, câu chuyện di sản có thể tiếp tục giữa cha mẹ và con cái, giữa người trẻ với ông bà.

Mang bài học về nhà

Không phải cứ đưa một đoàn học sinh về làng là đã có du lịch học tập cộng đồng. Điều quan trọng là chương trình phải được thiết kế như một hành trình học tập thực sự. Tại Cẩm Kim, cộng đồng làm việc với giáo viên để xác định nhu cầu học tập, chuyên ngành, thời gian, năng lực tiếp nhận, sức khỏe người học và điều kiện thời tiết; sau chuyến đi còn có bước đánh giá, rút kinh nghiệm. Ban điều hành cộng đồng phối hợp với giáo viên xây dựng nội dung, phân công người tham gia, lựa chọn câu chuyện, tránh tình trạng tham quan lướt qua.

Du lịch học tập cộng đồng chỉ bền vững khi cộng đồng là chủ thể. Người dân có thêm sinh kế nhưng không phải đánh đổi tài nguyên. Nghề truyền thống, văn hóa làng quê được bảo tồn và quảng bá bằng chính những người đang sống ở đó. Doanh thu cần được chia sẻ tương xứng; trải nghiệm phải tôn trọng môi trường và nhịp sống cư dân.

Tôn Nữ Q. Thi, sinh viên Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng chia sẻ, một chuyến du lịch học tập chỉ thực sự có ý nghĩa khi người trẻ trở về với khả năng 'đọc' một vùng đất bằng trải nghiệm, biết đặt câu hỏi và hiểu sâu hơn mối quan hệ giữa thiên nhiên với con người.

Đó cũng là điều khiến những chuyến đi này có ý nghĩa với gia đình. Trẻ nhỏ học cách nhìn một cánh rừng, dòng sông, nghề truyền thống bằng sự tò mò và tôn trọng; cha mẹ có thêm cơ hội cùng con trò chuyện về lao động, ký ức quê hương và cách ứng xử với môi trường. Với cộng đồng, mỗi gia đình tiếp tục là nơi lưu giữ những câu chuyện, kỹ năng và nếp sống làm nên bản sắc địa phương.

Khi làng quê trở thành giảng đường, bài học không kết thúc lúc đoàn khách rời đi, mà kiến thức ở lại với người trẻ, sinh kế ở lại với cộng đồng, còn những giá trị được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác có thêm cơ hội bước tiếp cùng đời sống hôm nay.