Thu lợi nghìn tỷ, phạt vài tỷ vẫn khiến doanh nghiệp làm thực phẩm bẩn có lãi?

Trong cuộc trao đổi cùng phóng viên Báo Nhà báo và Công luận sáng 3/8, luật sư Duy nhấn mạnh, vấn đề cốt lõi không nằm ở con số tuyệt đối của mức phạt, mà ở tương quan giữa chế tài với khoản lợi mà người vi phạm thu được. Khi một cơ sở thu lợi hàng trăm tỷ từ thực phẩm bẩn nhưng chỉ đối diện khoản phạt vài trăm triệu đến vài tỷ, thì về bản chất kinh tế, tiền phạt đã trở thành một loại 'chi phí' hoặc 'dự phòng rủi ro' mà doanh nghiệp sẵn sàng trả.

Điều đáng nói là công cụ này không hoàn toàn mới. Nghị định 115/2018/NĐ-CP hiện hành đã cho phép phạt tới 7 lần giá trị hàng hóa vi phạm đối với một số nhóm hành vi không bị giới hạn bởi trần 100/200 triệu đồng đồng thời đã có các biện pháp buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp, buộc tiêu hủy, thu hồi, buộc chịu chi phí xử lý ngộ độc. Vấn đề là những công cụ này bị áp dụng rời rạc, chưa triệt để và chưa được nâng thành nguyên tắc xuyên suốt.

2 tỷ vẫn chỉ là con số bỏ túi hoặc được coi như 1 khoản 'trích lập rủi ro' khi bị phát hiện hành vi vi phạm

+ Thưa Luật sư, việc tăng mạnh mức phạt lên tối đa 1 tỷ đồng với cá nhân, 2 tỷ với tổ chức có thực sự cần thiết trong bối cảnh vi phạm ngày càng tinh vi?

- Theo tôi là cần thiết, nhưng chưa đủ nếu chỉ dừng ở việc nâng con số. Nâng trần từ 100/200 triệu lên 1/2 tỷ đồng là bước đi đúng hướng, phát đi thông điệp răn đe rõ ràng và khắc phục tình trạng trần phạt quá thấp so với mặt bằng lợi nhuận và quy mô thị trường thực phẩm hiện nay. Khi vi phạm ngày càng tinh vi sản xuất qua nhiều lớp trung gian, gắn nhãn giả, quảng cáo thổi phồng, phân phối trên nền tảng số thì một khung xử phạt đủ nặng là điều kiện tối thiểu.

Tuy nhiên, con số tuyệt đối 1-2 tỷ vẫn có nhược điểm cố hữu: Với hộ kinh doanh nhỏ, đó có thể là mức hủy diệt; nhưng với doanh nghiệp, tập đoàn có doanh thu hàng nghìn tỷ, thì 2 tỷ vẫn chỉ là con số bỏ túi hoặc được coi như 1 khoản 'trích lập rủi ro' khi bị phát hiện hành vi.

Do đó, tôi cho rằng mức trần cố định nên đóng vai trò sàn tối thiểu về tính nghiêm khắc, còn mức phạt thực tế phải được thiết kế co giãn theo giá trị hàng hóa vi phạm, doanh thu từ hành vi vi phạm và khoản lợi bất chính thu được tương tự cách nhiều nước ấn định phạt theo tỷ lệ phần trăm doanh thu. Có như vậy, chế tài mới công bằng giữa doanh nghiệp lớn và nhỏ, và mới thực sự chạm đến những chủ thể có tiềm lực tài chính.

Phụ huynh kiểm tra cơ sở cung cấp thực phẩm chế biến và nấu bán trú.

+Vậy nếu chỉ áp dụng mức phạt tiền, liệu người vi phạm vẫn coi đó là 'chi phí kinh doanh', chúng ta cần bổ sung những chế tài nào để đủ sức răn đe thưa ông?

- Nếu chỉ phạt tiền, nguy cơ 'coi là chi phí kinh doanh' là có thật, nhất là với các vụ trục lợi hàng chục, hàng trăm tỷ đồng. Chế tài tiền tệ đơn thuần chỉ hiệu quả khi kèm hai lớp bổ sung.

Lớp thứ nhất là tước đi lợi ích kinh tế của hành vi: buộc nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp và tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, tách bạch hoàn toàn với khoản tiền phạt. Tiền phạt là để trừng phạt; nộp lại lợi bất chính là để bảo đảm hành vi vi phạm không sinh lời. Hai khoản này phải cộng dồn, không thay thế nhau.

Lớp thứ hai là các chế tài phi tiền tệ tác động đến 'quyền tồn tại' của cơ sở hoặc quyền kinh doanh với cá nhân: tước quyền sử dụng giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, đình chỉ hoạt động có thời hạn, buộc thu hồi sản phẩm, và trong trường hợp nghiêm trọng là cấm kinh doanh trong lĩnh vực liên quan.

Đồng thời cần gắn trách nhiệm cá nhân của người quản lý, người đại diện theo pháp luật để không thể 'núp bóng pháp nhân' rồi lập pháp nhân khác tiếp tục vi phạm. Việc công khai danh tính cơ sở vi phạm trên hệ thống dữ liệu quốc gia cũng là một chế tài phi truyền thống nhưng có sức nặng lớn, bởi nó tác động trực tiếp đến uy tín và khả năng tồn tại trên thị trường.

Xử lý theo hướng 'hàng giả' thường khả thi và đủ sức răn đe hơn

+ Khi xử lý các hành vi này, pháp luật cần thay đổi theo hướng nào như tăng mức phạt, buộc hoàn trả toàn bộ khoản thu lợi bất chính, tịch thu tài sản hay chuyển mạnh sang xử lý hình sự?

- Theo tôi, không nên chọn một, mà phải phối hợp cả bốn theo một trật tự có logic. Trước hết, buộc hoàn trả toàn bộ khoản thu lợi bất chính và tịch thu tài sản do vi phạm mà có phải là mặc định, áp dụng trong mọi trường hợp, đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm nguyên tắc phạm pháp không có lãi. Tăng mức phạt là lớp răn đe bổ sung. Còn xử lý hình sự phải là ranh giới cứng đối với hành vi nghiêm trọng, có tổ chức, quy mô lớn hoặc gây hậu quả cho sức khỏe cộng đồng.

Ở đây cần lưu ý một đặc thù pháp lý quan trọng. Bộ luật Hình sự có hai đường xử lý song song: Điều 317 về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, và Điều 193 về tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm. Điều 317 trong nhiều trường hợp lại phụ thuộc vào việc chứng minh hậu quả như gây ngộ độc, tổn hại sức khỏe theo tỷ lệ nhất định hoặc chết người hoặc các ngưỡng định lượng vốn rất khó xác định trong lĩnh vực thực phẩm.

Phụ huynh kiểm tra mã vạch đối với thực phẩm sử dụng làm suất ăn bán trú cho học sinh tại Hà Nội.

Trong khi đó, Điều 193 định tội dựa trên tính chất 'giả' của sản phẩm và giá trị hàng hóa, không buộc phải chứng minh thiệt hại sức khỏe. Đáng chú ý, sau lần sửa đổi năm 2025, khung hình phạt của Điều 193 đã được siết chặt đáng kể: bỏ hình phạt tiền ở khung cơ bản, phạt tù từ 02 đến 05 năm và có thể tới 20 năm; pháp nhân thương mại có thể bị phạt tới 9–18 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn, cấm kinh doanh. Vì vậy, với nhóm thực phẩm giả, thực phẩm chứa chất cấm, việc xử lý theo hướng 'hàng giả' thường khả thi và đủ sức răn đe hơn là chờ chứng minh thiệt hại sức khỏe.

+ Cũng có ý kiến cho rằng, chế tài cần tác động mạnh đến 'quyền tồn tại' của doanh nghiệp như đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép, cấm kinh doanh. Ông đánh giá thế nào?

Tôi đồng tình với quan điểm này. An toàn thực phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng con người, nên chế tài không thể chỉ dừng ở tiền vì tiền có thể tái tạo, còn sức khỏe thì không. Với những cơ sở cố tình, tái phạm hoặc vi phạm quy mô lớn, việc đình chỉ hoạt động, tước giấy phép, cấm kinh doanh trong lĩnh vực liên quan là hoàn toàn tương xứng và cần thiết.

Thực ra pháp luật hiện hành đã có sẵn các chế tài này dưới dạng hình thức xử phạt bổ sung trong Nghị định 115/2018 (tước quyền sử dụng giấy chứng nhận, đình chỉ hoạt động có thời hạn) và dưới dạng hình phạt đối với pháp nhân thương mại trong Bộ luật Hình sự (đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh, thậm chí đình chỉ vĩnh viễn).

Vấn đề là chúng ít được áp dụng, phần vì tâm lý ngại tác động đến việc làm và hoạt động sản xuất. Tôi cho rằng dự thảo Luật nên quy định rõ những trường hợp bắt buộc áp dụng chế tài đình chỉ, tước giấy phép chẳng hạn tái phạm, sử dụng chất cấm, vi phạm gây hậu quả cho sức khỏe cộng đồng nhằm hạn chế sự tùy nghi và bảo đảm tính nghiêm minh. Chế tài mạnh nhất không phải là mức tiền lớn nhất, mà là việc loại chủ thể vi phạm ra khỏi thị trường.

Luật sư Nguyễn Văn Duy, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hoàng Duy và Cộng sự. Ảnh: Nhân vật cung cấp

3 trụ cột răn đe

+ Liệu rằng có cần thiết kế cơ chế xử phạt như thế nào để vừa nghiêm minh vừa ngăn doanh nghiệp cố tình vi phạm để trục lợi? Mức 1–2 tỷ đã đủ mạnh hay cần gắn với quy mô doanh thu, mức độ hậu quả và khoản lợi bất chính?

- Mức trần 1–2 tỷ đồng là cần thiết nhưng, như tôi đã nói, chưa nên xem là con số cuối cùng. Một cơ chế xử phạt đủ sức răn đe, theo tôi, phải được thiết kế trên 3 trụ cột.

Thứ nhất, phạt tiền theo bội số hoặc tỷ lệ, lấy giá trị hàng hóa vi phạm, doanh thu từ hành vi vi phạm hoặc khoản lợi bất chính làm cơ sở tính, thay vì chỉ một con số tuyệt đối; kế thừa cơ chế '7 lần giá trị hàng hóa' của Nghị định 115 nhưng nâng lên thành nguyên tắc chung của Luật, bổ sung phương án phạt theo phần trăm doanh thu với doanh nghiệp lớn.

Thứ hai, tước bỏ triệt để lợi ích kinh tế buộc nộp lại toàn bộ lợi bất chính và tịch thu tài sản do vi phạm mà có, độc lập với tiền phạt.

Thứ ba, chế tài phi tiền tệ và trách nhiệm cá nhân đình chỉ, tước giấy phép, cấm ngành, công khai vi phạm và truy trách nhiệm người đứng đầu.

Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh một khó khăn có tính bản chất của lĩnh vực này. Thiệt hại do thực phẩm bẩn gây ra cho sức khỏe con người thường diễn ra âm thầm, tích lũy qua thời gian, và chỉ được 'lượng hóa' khi người tiêu dùng đi khám, chữa bệnh và xác định được nguyên nhân điều gần như không thể chứng minh chặt chẽ về nhân quả trong một vụ án.

Nhân viên công ty cung cấp suất ăn kiểm tra thực phẩm khi nhập hàng và đưa vào khu chế biến.

Nếu buộc chế tài phải chờ đến khi có hậu quả sức khỏe được chứng minh, thì pháp luật sẽ luôn đi sau, còn người tiêu dùng luôn là bên gánh chịu. Vì vậy, triết lý xử lý cần chuyển sang phòng ngừa: định lượng chế tài theo hành vi và quy mô vi phạm khối lượng, doanh thu, thời gian, phạm vi phân phối, việc sử dụng chất cấm chứ không chờ đếm số nạn nhân; coi việc sử dụng chất cấm, sản xuất thực phẩm giả là vi phạm đã hoàn thành ngay từ hành vi, không cần hậu quả.

Song song, cần đầu tư mạnh cho truy xuất nguồn gốc và cơ sở dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm, bởi khi chuỗi cung ứng minh bạch thì việc quy trách nhiệm và chứng minh nhân quả mới trở nên khả thi. Đó mới là cách để chế tài thực sự bảo vệ người tiêu dùng, thay vì chỉ xử lý phần nổi sau khi hậu quả đã xảy ra.

+ Trân trọng cảm ơn luật sư!