Khi những nhà vô địch thế giới đổi màu áo

Hiện tượng này không chỉ xuất hiện ở điền kinh. Tại đua thuyền và một số môn khác, sự dịch chuyển VĐV giữa các quốc gia cũng ngày càng rõ nét. Bên cạnh việc nhập tịch hoặc chuyển quốc gia đại diện, nhiều nền thể thao còn khai thác nguồn VĐV có gốc gác trong nước nhưng sinh ra, lớn lên và được đào tạo ở những nền thể thao phát triển.

Quách Thị Lan và các đồng đội phải thi đấu với nhiều đối thủ nhập tịch. Ảnh: Quý Lượng

Sự chuyển dịch ở nhiều môn thể thao

Điền kinh là nơi xu hướng này được thể hiện rõ tại ASIAD 20. Một trong những gương mặt nổi bật nhất là Winfred Yavi trong màu áo Bahrain. Yavi sinh tại Kenya nhưng thi đấu quốc tế cho Bahrain và hiện đã vươn tới đẳng cấp hàng đầu thế giới với danh hiệu vô địch Olympic, vô địch thế giới ở nội dung 3.000m chướng ngại vật.

Tại ASIAD 20, Yavi tiếp tục thể hiện sức mạnh khi giành HCV 10.000m trước khi chiến thắng ở 3.000m chướng ngại vật với thành tích 9 phút 04 giây 36, lập kỷ lục Đại hội.

Đáng chú ý hơn, người về ngay phía sau Yavi ở chung kết 3.000m chướng ngại vật là No rah Jeruto của Kazakhstan. Hồ sơ chính thức của Điền kinh thế giới (World Athletics) ghi rõ Je ruto trước đây đại diện Kenya và đủ điều kiện thi đấu cho Ka zakhstan từ ngày 30.1.2022.

Cô cũng từng vô địch thế giới nội dung này. Như vậy, ở một nội dung điền kinh tại ASIAD, hai vị trí cao nhất đều thuộc về những VĐV có xuất phát điểm từ Ken ya nhưng hiện đại diện cho hai quốc gia châu Á khác nhau.

Bahrain còn có Nelly Jepko sgei, một VĐV khác trước đây đại diện Kenya. World Athletics ghi nhận cô thi đấu cho Kenya đến ngày 31.3.2017 và đủ điều kiện đại diện Bahrain từ tháng 8.2021. Tại Nagoya, Jepkosgei giành HCV 1.500m nữ với kỷ lục Đại hội.

Hay Salwa Eid Naser, sinh tại Nigeria và chuyển tới Bahrain cùng gia đình khi còn nhỏ, đã trở thành một trong những VĐV 400m xuất sắc nhất thế giới. Tại ASIAD 20, cô vô địch 400m nữ với 49 giây 20, phá chính kỷ lục Đại hội do mình thiết lập năm 2018. Naser còn chạy chặng cuối cho đội tiếp sức hỗn hợp 4x400m Bahrain.

Với lượt chạy 48 giây 9 của cô, Bahrain giành HCV và lập kỷ lục Đại hội 3 phút 12 giây 87. Ấn Độ giành HCB với 3 phút 14 giây 46, còn Việt Nam đoạt HCĐ với 3 phút 14 giây 54 và chỉ kém HCB đúng 0,08 giây. Những con số ấy phần nào cho thấy chuẩn cạnh tranh mà các VĐV Việt Nam đang phải đối mặt.

Sự dịch chuyển nhân lực thể thao cũng hiện diện ở môn đua thuyền. Uzbekistan mang đến ASIAD 20 một đội hình có những VĐV từng thi đấu cho Nga. Điển hình là Anna Prakaten. Cô là một cựu VĐV Nga, từng giành HCB Olympic Tokyo ở thuyền đơn nữ và hiện đại diện cho Uzbekistan. Tại ASIAD 20, Prakaten tiếp tục mang về HCB cho Uzbekistan ở nội dung thuyền đơn nữ.

Pavel Sorin là một trường hợp khác. Năm 2021, Sorin còn thi đấu ở Giải vô địch châu Âu và vòng loại Olympic dưới mã quốc gia RUS của Nga. Hiện hồ sơ của anh mang quốc kỳ Uzbekistan và Sorin vừa cùng Mehrojbek Mamatqulov giành HCB ASIAD 20 ở thuyền đôi nam.

Những trường hợp ấy cho thấy biên giới của nguồn nhân lực thể thao đỉnh cao đang ngày càng rộng. Một nền thể thao không nhất thiết chỉ cạnh tranh bằng lực lượng được đào tạo hoàn toàn trong hệ thống trong nước mà còn có thể được bổ sung bằng những VĐV chuyển quốc gia đại diện theo các quy định của thể thao quốc tế.

Tất nhiên, đây không phải một quá trình không có ràng buộc. World Athletics hiện yêu cầu việc chuyển quốc gia đại diện phải được Hội đồng xem xét quốc tịch phê duyệt, kèm các điều kiện về quốc tịch, mối liên hệ với quốc gia mới và thời gian chờ.

Từ tháng 3.2026, các quy định còn được siết chặt hơn nhằm hạn chế việc tuyển dụng hàng loạt và bảo đảm việc chuyển quốc gia phải phản ánh mối liên hệ thực chất giữa VĐV với quốc gia họ đại diện.

Và cuộc cạnh tranh đã lan tới Đông Nam Á

Xu hướng này không chỉ diễn ra ở Tây Á hay Trung Á. Ngay trong khu vực Đông Nam Á, nhiều quốc gia cũng đang tìm cách mở rộng nguồn lực VĐV, dù cách tiếp cận không hoàn toàn giống nhau.

Philippines là một ví dụ đáng chú ý. Ở môn bơi, một trong những gương mặt dẫn đầu đội tuyển nước này tại ASIAD 20 là Kayla Sanchez. Cô sinh tại Sin gapore trong gia đình có cha mẹ là người Philippines, sau đó lớn lên và được đào tạo tại Canada.

Sanchez từng khoác áo Canada giành HCB và HCĐ tiếp sức tại Olympic Tokyo. Năm 2023, cô chuyển sang đại diện quê hương của cha mẹ là Philippines và việc chuyển quốc gia đã được IOC chấp thuận. Đến SEA Games 2025, Sanchez giành 3 HCV và 5 HCB trước khi trở thành gương mặt dẫn đầu đội tuyển bơi Philip pines tại ASIAD 20.

Trường hợp của Sanchez khác với những VĐV Kenya chuyển sang Bahrain hay Kazakhstan. Cô có nguồn gốc Philippines và lựa chọn trở về thi đấu cho quê hương của cha mẹ. Nhưng xét từ góc độ cạnh tranh, Philippines vẫn được bổ sung một VĐV đã trưởng thành trong hệ thống thể thao hàng đầu và từng giành huy chương Olympic cho Canada.

Những cách làm khác nhau của các quốc gia Đông Nam Á và trong khu vực châu Á cho thấy một xu hướng đáng chú ý: Nguồn lực phục vụ thể thao thành tích cao ngày càng được nhìn trong phạm vi rộng hơn biên giới của hệ thống đào tạo truyền thống. Điều đó không đồng nghĩa Việt Nam phải bước vào một cuộc chạy đua nhập tịch bằng mọi giá.

Điều đó đang góp phần làm cho cuộc cạnh tranh huy chương ở châu Á ngày càng khốc liệt. Với Thể thao Việt Nam, thách thức cũng lớn hơn khi chúng ta vừa phải thu hẹp khoảng cách với những cường quốc truyền thống như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, vừa đối diện với một mặt bằng cạnh tranh liên tục được bổ sung những nguồn lực mới.

Tuy nhiên thực tế ngay tại ASIAD 20 cũng cho thấy sức mạnh của con đường đào tạo nội lực. VĐV Thái Lan Puripol Boonson đã vô địch cả 100m và 200m nam, trong đó thành tích 19 giây 88 ở 200m cân bằng kỷ lục châu Á. Thành tích ấy là một lời nhắc rằng đầu tư bài bản cho tài năng trong nước vẫn có thể tạo ra những VĐV đủ sức cạnh tranh ở trình độ cao nhất châu lục.

Vấn đề đặt ra với Thể thao Việt Nam vì thế rộng hơn câu chuyện có nên nhập tịch VĐV hay không. Trước hết, khi mặt bằng thành tích châu Á được nâng lên bởi cả những cường quốc thể thao truyền thống lẫn các quốc gia biết tận dụng nguồn nhân lực toàn cầu, Việt Nam phải xác định lại chuẩn đầu tư nếu muốn cạnh tranh huy chương ASIAD.

Việc phát hiện tài năng, lựa chọn môn trọng điểm, ứng dụng khoa học công nghệ, y học thể thao, dinh dưỡng và xây dựng hệ thống thi đấu phải hướng tới chuẩn châu Á và thế giới, thay vì chỉ lấy thành tích trong khu vực làm thước đo.

Bên cạnh đó, câu chuyện của Philippines cũng gợi mở một hướng khác: Nguồn VĐV có gốc Việt Nam đang sinh sống, học tập và được đào tạo ở nước ngoài cũng có thể được tận dụng như một nguồn lực cho thể thao Việt Nam.

Điều ASIAD 20 cho thấy rõ hơn là cuộc cạnh tranh thể thao châu Á đang thay đổi rất nhanh. Một tấm huy chương giờ đây không chỉ là cuộc đua giữa những hệ thống đào tạo trong phạm vi từng quốc gia, mà ngày càng chịu tác động của sự dịch chuyển tài năng trên phạm vi toàn cầu.

Bởi vậy, thay vì e ngại trước xu hướng nhập tịch, điều quan trọng với Thể thao Việt Nam là nhìn thẳng vào mặt bằng cạnh tranh mới để thay đổi. 

Khi những đường biên trong cuộc cạnh tranh nhân lực thể thao ngày càng mở rộng, muốn đứng vững trên bản đồ thể thao châu Á, Việt Nam cũng không thể chỉ chuẩn bị cho những đối thủ của hôm qua mà còn phải hướng tới những đối thủ trong tương lai.