Dùng 'follower' để định khung tội phạm buôn bán hàng giả: Làm rõ thêm căn cứ và khả năng áp dụng trong thực tiễn

'Follower' càng cao, mức phạt càng nặng

Trong bối cảnh hoạt động buôn bán hàng giả ngày càng dịch chuyển mạnh lên môi trường số, đặc biệt thông qua livestream, mạng xã hội..., dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) lần đầu tiên đưa 'lượng tài khoản theo dõi' (follower) vào làm căn cứ định khung trách nhiệm hình sự. Cơ quan soạn thảo sử dụng khái niệm 'người tiếp cận', tức phạm vi người có thể nhìn thấy, tiếp xúc với thông tin bán hàng.

Livestream bán hàng trên mạng xã hội trở thành kênh phân phối phổ biến, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng

Theo đó, tại Điều 192 về tội sản xuất, buôn bán hàng giả, dự thảo quy định nếu hành vi thực hiện thông qua nền tảng thương mại điện tử có từ 500 đến dưới 2.500 tài khoản theo dõi thì thuộc trường hợp xử lý ở khung cơ bản (phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng, hoặc phạt tù từ 1-5 năm). Khi số lượng này tăng lên từ 2.500 đến dưới 12.500 tài khoản theo dõi, người vi phạm có thể bị áp dụng mức phạt tù từ 5-10 năm. Nếu sử dụng nền tảng có từ 12.500 tài khoản theo dõi trở lên, mức hình phạt có thể lên đến 10-15 năm tù.

Tương tự, tại Điều 195, với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y…, nếu sử dụng nền tảng có từ 25.000 đến dưới 125.000 tài khoản theo dõi, người vi phạm có thể đối mặt với mức phạt từ 15-20 năm tù. Riêng tại Điều 193 về tội buôn bán hàng giả là lương thực thực phẩm phụ gia thực phẩm, dù không quy định cụ thể dựa vào các ngưỡng tài khoản theo dõi như Điều 192 hay Điều 195, dự thảo vẫn định khung hình phạt từ 5-10 năm tù khi hoạt động trên các nền tảng thương mại điện tử có từ 500 người tiếp cận trở lên.

Băn khoăn về mức độ nguy hiểm thực tế

Thời gian qua, không ít trường hợp người nổi tiếng, 'hot girl', người có sức ảnh hưởng bị phát hiện quảng cáo sai sự thật, bán hàng không rõ nguồn gốc hoặc tiếp tay cho các sản phẩm kém chất lượng đã bị pháp luật xử lý, do đó việc xem lượng người theo dõi như một chỉ dấu về khả năng tiếp cận thị trường, mức độ lan tỏa và nguy cơ gây hại là có cơ sở. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra nhiều vấn đề cần cân nhắc.

Luật sư Trần Đại Lâm (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng, việc lấy số lượng tài khoản theo dõi làm căn cứ định khung trách nhiệm hình sự là chưa phản ánh đúng bản chất và mức độ nguy hiểm thực tế của hành vi phạm tội. Bởi 'follower' phản ánh mức độ tương tác hoặc khả năng tiếp cận của tài khoản trên môi trường số, chứ không phản ánh trực tiếp bản chất của các tội danh liên quan đến sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm như: số lượng hàng giả đã tiêu thụ, số giao dịch thực tế, khoản thu lợi bất chính, thiệt hại gây ra cho người tiêu dùng hay hậu quả thực tế đã xảy ra.

Ngoài ra, một tài khoản có lượng theo dõi lớn chưa chắc đã bán được nhiều hàng giả. Ngược lại, một tài khoản có ít, thậm chí rất ít tài khoản theo dõi vẫn có thể tiêu thụ hàng giả với quy mô lớn thông qua các nhóm kín, hệ thống cộng tác viên, đại lý, livestream thuê hoặc các kênh phân phối ngoài nền tảng. Theo luật sư Trần Đại Lâm, để đánh giá đúng quy mô, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả trên môi trường số, cần ưu tiên các tiêu chí gắn trực tiếp với bản chất của hành vi phạm tội.

Luật sư Nguyễn Hữu Ngọc (Đoàn Luật sư TPHCM) cũng phân tích, nguyên tắc định tội và định khung hình phạt phải dựa trên mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi. Một tài khoản có hàng triệu người theo dõi nhưng doanh số thấp vẫn có thể bị áp khung nặng hơn người bán hàng quy mô lớn nhưng ít người theo dõi; điều này đi ngược nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.

Mặt khác, tiêu chí 'follower' cũng đặt ra thách thức lớn trong việc xác định. Lượng theo dõi có thể bị thao túng bởi tài khoản ảo, dịch vụ tăng lượt theo dõi hoặc thuật toán điều hướng. Hiện nay, việc mua bán các tài khoản có lượt theo dõi lớn diễn ra khá dễ dàng. Trong tố tụng hình sự, việc xác định thời điểm phạm tội là bắt buộc để áp dụng điều luật.

Trong khi đó, lượng 'follower' biến động liên tục theo từng giờ, từng ngày. Việc sử dụng một chỉ số biến động liên tục làm căn cứ định khung rất dễ dẫn đến tranh cãi. Nếu không có quy trình giám định độc lập và dữ liệu chuẩn hóa, nguy cơ áp dụng pháp luật theo cảm tính là rất cao.

Ngày 17-4, Bộ Công an bắt đầu lấy ý kiến đối với Dự thảo Hồ sơ chính sách Bộ luật Hình sự (sửa đổi), xuất phát từ những đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn đời sống xã hội. Ngày kết thúc lấy ý kiến là 7-5. Dự kiến, hồ sơ dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ 3 và thông qua tại kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa XVI.