El Nino gia tăng nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn

Hệ thống thủy lợi Rào Nan, tỉnh Quảng Trị bảo đảm nguồn nước cho sản xuất trong mùa khô. (Ảnh: Bảo Hân)

Nhằm chủ động ứng phó, các địa phương cần xây dựng kế hoạch phòng, chống, chuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý, tích trữ nước ngọt phục vụ sản xuất trong mùa khô…

Nguy cơ hàng trăm nghìn ha cây trồng bị ảnh hưởng

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong thời kỳ từ tháng 10 đến tháng 12, trạng thái El Nino có cường độ rất mạnh với xác suất rất cao ở mức 98%; thời kỳ từ tháng 1 đến tháng 3/2027, tiếp tục duy trì cường độ rất mạnh nhưng khả năng giảm cường độ so với thời kỳ từ tháng 10 đến 12/2026. Nhiều khả năng hiện tượng El Nino tiếp tục duy trì đến các tháng đầu mùa hè năm 2027.

Thời điểm bắt đầu nguy cơ xảy ra hạn hán, xâm nhập mặn trên diện rộng bắt đầu từ đầu mùa khô năm 2026-2027 (từ tháng 11/2026 và kéo dài đến khoảng tháng 5/2027) ở các vùng Đồng bằng sông Cửu Long, cao nguyên Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ và đến hết tháng 7, tháng 8/2027 ở khu vực Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ.

Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, hạn hán, thiếu nước phụ thuộc vào mức độ xâm nhập mặn ở các cửa sông và dòng chảy từ thượng nguồn cũng như diễn biến thủy triều. Theo nhận định nguồn nước về Đồng bằng sông Cửu Long thấp hơn từ 15 đến 20% so với trung bình nhiều năm, xâm nhập mặn với ranh mặn 4g/l tại các cửa sông Cửu Long vào sâu từ 50 đến 70km; tại các cửa sông Vàm Cỏ vào sâu từ 110 đến 130km, sâu hơn từ 30 đến 42km so với trung bình nhiều năm.

Xâm nhập mặn gây nguy cơ hạn hán, thiếu nước cho khoảng 85.800ha diện tích lúa đông xuân, khoảng 120.000ha diện tích lúa-tôm ở các khu vực canh tác chủ yếu nhờ nước mưa và ảnh hưởng khoảng 45.000ha cây ăn quả ở các vùng ven biển.

Ở khu vực Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ, trong vụ đông xuân 2026-2027, do lượng mưa thấp, hồ chứa nước thủy lợi dung tích có thể chỉ đạt 70 đến 80% dung tích thiết kế nên có từ 34.000 đến 61.500ha cây trồng bị ảnh hưởng. Trong vụ hè thu năm 2027, lượng nước trữ tại các hồ chứa thủy lợi sau khi phục vụ tưới vụ đông xuân còn khoảng 30 đến 50% dung tích thiết kế nên có khoảng 83.000 đến 140.500ha bị ảnh hưởng.

Tại vùng cao nguyên Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ, hạn hán, thiếu nước chủ yếu ảnh hưởng đến diện tích sản xuất nằm ngoài phạm vi phục vụ của các công trình thủy lợi. Tuy nhiên, diện tích này chiếm hơn 70% tổng diện tích canh tác nông nghiệp, trong đó chủ yếu là cây lâu năm. Theo đó, thời kỳ cao điểm mùa khô, nguy cơ có khoảng 140.000 đến 190.000ha bị ảnh hưởng; vụ mùa, hè thu năm 2027, vùng cao nguyên Nam Trung Bộ có từ 40.000 đến 58.000ha có thể bị ảnh hưởng.

Trên cơ sở đó, ngành nông nghiệp đã tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh phương án ứng phó phù hợp như: Rà soát, khoanh vùng các khu vực sản xuất trọng điểm, cây ăn trái, nuôi trồng thủy sản có nguy cơ ảnh hưởng; vận hành lấy nước qua cống Xuân Hòa khi độ mặn cho phép để tích trữ tối đa vào vùng dự án Gò Công. Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Đức Thịnh

Ngoài ra, theo dự báo có 100 xã với khoảng 67.000 hộ dân vùng Bắc Trung Bộ, 94 xã với khoảng 164.000 hộ dân Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, 61 xã khoảng 77.000 hộ khu vực Đông Nam Bộ và 73 xã khoảng 139.000 hộ dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long nguy cơ bị ảnh hưởng về nước sinh hoạt.

Chủ động các giải pháp ứng phó

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Đức Thịnh cho biết: Nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn do tác động của El Nino trên địa bàn đã được nhận diện, trong đó tập trung chủ yếu ở vùng dự án Gò Công và các xã Tân Phú Đông, Tân Thới, Ngũ Hiệp, Hiệp Đức…

'Trên cơ sở đó, ngành nông nghiệp đã tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh phương án ứng phó phù hợp như: Rà soát, khoanh vùng các khu vực sản xuất trọng điểm, cây ăn trái, nuôi trồng thủy sản có nguy cơ ảnh hưởng; vận hành lấy nước qua cống Xuân Hòa khi độ mặn cho phép để tích trữ tối đa vào vùng dự án Gò Công. Đồng thời, đóng các cống kiểm soát mặn trên sông Tiền, phía Vàm Cỏ Tây và các khu vực cù lao khi độ mặn vượt ngưỡng cho phép; chủ động đắp đập ngăn mặn tại các vị trí trọng yếu theo diễn biến xâm nhập mặn', ông Thịnh cho biết thêm.

Để chủ động các giải pháp ứng phó, Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng các địa phương cần xây dựng kế hoạch phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn tổng thể ở mùa khô năm 2026-2027. Trong đó, xác định cụ thể các giải pháp ứng phó với những kịch bản khác nhau, bao gồm trường hợp El Nino có mức độ ảnh hưởng mạnh, kéo dài như đã xuất hiện trong các năm 2014-2016, 2019-2020.

Đồng thời định kỳ kiểm kê, theo dõi số lượng, chất lượng nguồn nước trong công trình thủy lợi, cấp nước sinh hoạt nông thôn để có kế hoạch phân phối nước cụ thể cho từng giai đoạn và điều chỉnh hợp lý khi nguồn nước bị thiếu hụt. Cùng với đó cần vận hành hồ chứa bảo đảm an toàn công trình, vùng hạ du và xây dựng cụ thể kế hoạch vận hành hồ chứa trong mùa khô; tăng cường kiểm kê nguồn nước, tích nước hợp lý ở các hồ chứa để bảo đảm mực nước đạt hoặc tiệm cận mực nước dâng bình thường trước khi bước vào mùa khô; chủ động ứng phó tình huống mưa, lũ bất thường có thể xảy ra.

Bên cạnh đó, cần tăng cường nạo vét các cửa lấy nước, hệ thống kênh mương, đắp đập tạm ngăn mặn, trữ nước ngọt bảo đảm nguồn nước cho sản xuất; rà soát, cập nhật quy trình vận hành các hệ thống công trình thủy lợi, phù hợp tình hình hạn hán, xâm nhập mặn, bảo đảm tận dụng tối đa nguồn nước cung cấp cho sản xuất và dân sinh. Đánh giá, phân vùng và xây dựng các bản đồ rủi ro theo các kịch bản dự báo và kế hoạch chủ động ứng phó phù hợp.

Đối với những diện tích có nguy cơ nguồn nước không đủ cung cấp cho cả vụ cần điều chỉnh lịch xuống giống để tránh thời điểm hạn hán, xâm nhập mặn gay gắt trùng thời gian sinh trưởng nhạy cảm của cây trồng. Đặc biệt khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cần chủ động thu hoạch sớm lúa thu đông 2026 để chuẩn bị làm đất xuống giống sớm vụ đông xuân 2026-2027 ở những vùng ảnh hưởng của xâm nhập mặn để hạn chế thấp nhất thiệt hại.

Mặt khác, cần chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ lúa sang cây trồng cần ít nước tưới hơn và phù hợp nhu cầu thị trường; bố trí vùng sản xuất có cây trồng cùng khả năng chịu hạn, mặn và nhu cầu dùng nước để thuận tiện việc phân phối, điều tiết; khuyến cáo nông dân ưu tiên sử dụng các giống lúa thơm, chất lượng cao ở những vùng không bị ảnh hưởng hạn mặn; sử dụng các giống lúa ngắn ngày, lúa chịu mặn cho các vùng ảnh hưởng hạn, mặn.

Đối với cây trồng dài ngày, có giá trị kinh tế cao cần tăng cường áp dụng kỹ thuật canh tác nông nghiệp tiên tiến, sử dụng giống mới có khả năng kháng sâu bệnh, thích nghi hạn hán, xâm nhập mặn; rà soát diện tích cây ăn trái có nguy cơ ảnh hưởng của hạn hán, xâm nhập mặn để xây dựng giải pháp ứng phó phù hợp…