Hà Nội chống ngập bằng mô hình 'thành phố bọt biển': Giữ nước, không xả nhanh

Dự án chống ngập tại vùng lõi đô thị được các đơn vị tại Hà Nội thi công xuyên đêm. Ảnh: Hoàng Giang

Theo quy hoạch tầm nhìn 100 năm Thủ đô, Hà Nội xác định giải pháp đột phá chống ngập úng là chuyển đổi sang mô hình 'thành phố bọt biển'. Đây là sự thay đổi căn bản tư duy thoát nước truyền thống, vốn tìm mọi cách đưa nước mưa ra khỏi thành phố nhanh nhất, sang hướng giữ nước, làm chậm dòng chảy và tái sử dụng nước ngay trong lòng đô thị.

Với cách vận hành như một 'miếng bọt biển' khổng lồ, đô thị sẽ hấp thụ, lưu giữ nước, từ đó giảm áp lực cho hệ thống cống vốn thường xuyên quá tải khi mưa lớn.

Thay vì dồn toàn bộ nước mưa xuống hệ thống thoát nước mặt, Hà Nội sẽ phân tán nước qua các lớp hạ tầng sinh thái như hồ điều hòa, công viên ngập nước, vườn mưa, mặt đường thấm nước, mái nhà xanh và các vùng trữ nước tự nhiên.

Mô tả về hoạt động của thành phố bọt biển. Ảnh: Greenblue.com

Quy hoạch nêu rõ, thành phố sẽ ban hành cơ chế bắt buộc áp dụng mô hình này trong thiết kế quy hoạch và các dự án phát triển đô thị mới. Đồng thời, tận dụng tối đa các khu vực nền thấp trong hành lang xanh, công viên, đất nông nghiệp và ao hồ nhỏ lẻ để lưu giữ nước mưa tạm thời khi xảy ra mưa cực đoan.

Theo đó, xử lý úng ngập và môi trường được xếp vào Nhóm Ưu tiên 3, triển khai trong giai đoạn 2026-2030. Trong thời gian này, Hà Nội tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn hạ tầng, ưu tiên xây dựng hệ thống bể ngầm, hồ chứa chống ngập nội đô, hệ thống tách nước thải và các nhà máy xử lý nước thải tập trung quy mô lớn.

Thành phố cũng cải tạo, chỉnh trang các dòng sông như Nhuệ, Đáy, Cầu Bây và thí điểm mô hình hạ tầng tích hợp đa mục tiêu 'Hồi sinh các dòng sông'. Hệ thống bể chứa ngầm đa năng sẽ được xây dựng dọc các dòng sông để tách nước thải từ đầu nguồn, kết hợp lưu trữ nước mưa đầu mùa, giảm lượng nước dồn về cống chính. Nước thải sau xử lý được bơm ngược trở lại các sông nội đô để bổ cập dòng chảy, cải thiện chất lượng nước.

Các dự án này còn mở rộng đại lộ ven sông, chỉnh trang cảnh quan, phát triển trục hướng tâm xanh, vừa giảm ngập, vừa giảm ùn tắc và cải thiện môi trường đô thị.

Về hệ thống thoát nước mặt, Hà Nội chia thành ba vùng tiêu chính: tả Đáy, hữu Đáy và bắc sông Hồng. Hướng tiêu thoát được thiết kế sao cho bám theo địa hình tự nhiên, dồn về các sông nội đồng, mương trục chính, rồi được trạm bơm chủ lực đẩy ra sông Hồng, Đuống, Đáy, Cầu, Cà Lồ, Tích và sông Bùi.

Hệ thống cũng sẽ vận hành theo mô hình liên lưu vực với các trục xương sống như sông Ngũ Huyện Khê, Nhuệ, Tô Lịch, Cầu Bây và Thiên Đức. Tổng diện tích hồ điều hòa phải đạt tối thiểu 5% diện tích lưu vực trên ba vùng tiêu chính, thành phố ưu tiên dành quỹ đất làm hồ phía trước các trạm bơm tiêu để phát huy tối đa công suất thoát nước.

Với các khu vực thấp trũng cục bộ, thiếu quỹ đất xây hồ hoặc bất lợi về vị trí tiêu thoát, Hà Nội sẽ áp dụng giải pháp đặc thù như bể ngầm chứa nước mưa tạm thời, trạm bơm cục bộ và tăng dung tích điều tiết hồ hiện hữu. Quy hoạch kiểm soát chặt chẽ cao độ nền xây dựng theo từng vùng địa hình: khu vực đồi núi chống lũ quét, lũ rừng ngang; vùng đồng bằng ngoài đê tính theo mực nước lũ tần suất 1%; khu vực trong đê xác định theo cao độ thiết kế hệ thống thoát nước mặt.

Thành phố cũng sẽ duy trì tối đa ao hồ nhỏ lẻ trong khu dân cư hiện hữu, phát triển vành đai xanh, hành lang xanh, nêm xanh tạo vùng đệm chống ngập.

Để vận hành đồng bộ, Hà Nội xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa hệ thống thoát nước đô thị, khu dân cư, công nghiệp và thủy lợi của Hà Nội cùng các địa phương lân cận, ứng dụng công nghệ thông tin tự động hóa điều tiết, tiêu thoát nước theo thời gian thực.

Bên cạnh đó, Hà Nội sẽ bổ cập nước cho các sông Tô Lịch, Lừ, Sét, Kim Ngưu, Nhuệ, Đáy, Tích và Cầu Bây từ nguồn sông Hồng, sông Đuống cùng nước sau xử lý từ các nhà máy xử lý nước thải.

Để ứng phó với thời tiết cực đoan, thành phố sẽ di dời người dân khỏi vùng sạt lở nguy hiểm ven sông Hồng, Đuống, Đáy và Bùi; kiểm soát nghiêm hoạt động xây dựng, lấn chiếm hành lang thoát lũ và khai thác cát. Các giải pháp trị thủy quy mô lớn như đập dâng cũng được nghiên cứu nhằm giữ nước mùa cạn, phục vụ sản xuất, cải thiện cảnh quan và nâng khả năng điều tiết nguồn nước cho toàn đô thị.