Những lá chắn phòng, chống thiên tai

Đập ngăn mặn, trữ ngọt trên sông Lèn phục vụ sản xuất, đời sống nhân dân phía đông bắc tỉnh Thanh Hóa.

Không để bị động, bất ngờ

Trưởng phòng Quản lý đê điều (Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Trần Công Tuyên cho biết: Nước ta có tổng chiều dài 9.739km đê ở 29 địa phương, bao gồm 6.065km đê sông, 2.504km đê biển, đê cửa sông và 1.170km đê bao, đê bối.

Trong đó, 2.827km đê từ cấp III đến cấp đặc biệt có nhiệm vụ bảo vệ người dân và sản xuất nông nghiệp cũng như nhiều khu vực trung tâm kinh tế, chính trị quan trọng của đất nước trước lũ, bão; tập trung chủ yếu ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.

Ngoài ra, còn khoảng 7.315 đập, hồ chứa nước thủy lợi với tổng dung tích trữ khoảng 15 tỷ mét khối, nhiệm vụ chính là cắt lũ cho vùng hạ du. Tuy nhiên, những công trình đê điều, hồ chứa đều được xây dựng từ lâu, khả năng chống chịu với diễn biến ngày càng cực đoan của thiên tai đã bộc lộ nhiều hạn chế.

Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nói: 'Bên cạnh sự đồng lòng, quyết tâm vượt qua khó khăn của toàn hệ thống chính trị và nhân dân để đạt kết quả quan trọng là giảm thiểu thiệt hại, công tác phòng, chống thiên tai đang được tiếp cận bằng những quan điểm mới, có chiến lược dài hạn và kế hoạch bài bản. Với nhận thức như vậy, cơ chế, chính sách, khoa học-công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo cũng được đầu tư mạnh mẽ, là yếu tố then chốt để nâng cao tính chủ động, không để bị động, bất ngờ trước thiên tai'.

Trong cái nắng chang chang của những ngày đầu hè, trên công trường xây dựng cống xả qua đê Trạm bơm tiêu Cẩm Bào, xã Xuân Cẩm, tỉnh Bắc Ninh, không khí thi công đang rất khẩn trương để bảo đảm tiến độ trước mùa mưa, bão 2026.

Anh Ngô Văn Kiên, cán bộ kỹ thuật Ban Quản lý dự án Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Nam Sông Thương cho biết: 'Năm 2025, sau những đợt mưa lớn, trên địa bàn xã xảy ra ngập úng trên diện rộng, các tuyến đê xuất hiện nhiều mạch đùn, mạch sủi. Để bảo vệ an toàn cho người dân vùng hạ du và các khu công nghiệp đang được xây dựng, tháng 11/2025 tỉnh Bắc Ninh đã khởi công xây dựng khẩn cấp công trình này. Đến nay, trạm bơm đã hoàn thành khối lượng lớn tiến độ, phấn đấu bảo đảm tiêu thoát lũ trong mùa mưa bão năm nay'.

Đưa chúng tôi đi kiểm tra tuyến kè dọc đê tả, hữu sông Chu, Trưởng phòng Quản lý đê điều (Chi cục Thủy lợi, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thanh Hóa) Đỗ Minh Chính cho biết: 'Những năm trước, dọc đê tả, hữu sông Chu luôn chịu tác động mạnh của dòng chủ lưu hướng thẳng vào bờ, gây sạt lở nghiêm trọng. Để bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản của Nhà nước và nhân dân, tỉnh đã đầu tư khắc phục hậu quả hư hỏng, sạt lở kè Phú Văn, phường Đông Tiến. Tuyến kè Phú Văn, do ảnh hưởng của các đợt mưa lớn cuối năm 2024 và đầu năm 2025, tình trạng sạt lở, hư hỏng càng diễn biến phức tạp, nguy cơ uy hiếp đến an toàn của tuyến đê, tính mạng, tài sản của hơn 1 triệu người và hơn 100.000 ha đất sản xuất cùng nhiều cơ sở kinh tế, chính trị, văn hóa quan trọng'.

Còn Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai Phạm Đức Luận cho rằng, ngay từ bây giờ, cần rà soát, bố trí sắp xếp, di dời người dân vùng có nguy cơ cao; điều chỉnh cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng thuận thiên, hiệu quả, bền vững, an toàn hơn trước thiên tai.

Hệ thống đê điều, hồ chứa, công trình phòng chống thiên tai, nhất là các công trình xung yếu, bị hư hỏng cần được đẩy mạnh tu bổ, nâng cấp, cải tạo...

Mặt khác, ngành nông nghiệp và môi trường cần rà soát, điều chỉnh quy trình vận hành hồ chứa, liên hồ chứa theo hướng ưu tiên dành dung tích để giảm lũ cho hạ du. Nguồn lực cho khắc phục hậu quả thiên tai cần được tăng cường theo hướng xây dựng lại bền vững hơn.

Cần chiến lược đầu tư dài hạn

Trưởng phòng Quản lý đê điều, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai Trần Công Tuyên cho biết, chỉ tính trên phạm vi 14 tỉnh, thành phố có đê từ cấp III đến cấp đặc biệt, tổng số vụ vi phạm pháp luật về đê điều từ năm 2020 đến nay là 1.867 vụ, xử lý được 935 vụ, tồn đọng 932 vụ; bãi sông ở một số nơi bị lấn chiếm, làm giảm không gian thoát lũ, chứa lũ.

Trong bốn tháng đầu năm 2026, tổng số vụ vi phạm là 91 vụ, xử lý được 25 vụ, tồn đọng 66 vụ. Chính phủ, bộ và các địa phương luôn quan tâm bố trí nguồn lực cho công tác đầu tư tu bổ, nâng cấp, duy tu bảo dưỡng đê điều.

Theo đó, kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025 đã được triển khai thực hiện với bảy dự án độc lập và 37 dự án thành phần, tổng mức đầu tư hơn 6.681 tỷ đồng; giai đoạn 2021-2025 đã bố trí 2.160 tỷ đồng để thực hiện duy tu bảo dưỡng, sửa chữa hư hỏng nhằm tăng tuổi thọ, chống xuống cấp hệ thống đê điều.

Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang chuẩn bị đầu tư dự án ADB 10 với tổng kinh phí hơn 5.260 tỷ đồng và xây dựng đề xuất kế hoạch trung hạn giai đoạn 2026-2030 kinh phí dự kiến khoảng 19.400 tỷ đồng để tu bổ, nâng cấp hệ thống đê điều và phòng chống sạt lở bờ sông, bờ biển.

Ngoài ra, theo Trưởng phòng An toàn hồ đập và hồ chứa nước, Cục Thủy lợi Phan Tiến An, mục tiêu ứng dụng công nghệ hỗ trợ quản lý, vận hành đập, hồ chứa thủy lợi là bảo đảm tuyệt đối an toàn đập trong mọi tình huống, cắt giảm lũ hiệu quả cho hạ du để giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản, đồng thời tích nước tối đa để phục vụ sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt và các ngành kinh tế khác.

Do vậy, yêu cầu đặt ra là phải chuyển đổi từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý thông minh dựa trên nền tảng số, xây dựng hệ thống hỗ trợ ra quyết định vận hành hồ chứa thủy lợi đáp ứng tính kịp thời-chính xác-linh hoạt-chủ động. Để đê điều, hồ chứa thủy lợi trở thành những 'lá chắn' trước thiên tai, công tác dự báo cũng cần được hoàn thiện, chính xác và bài bản.

Theo Cục Trưởng Khí tượng-Thủy văn Nguyễn Thượng Hiền, phải hiện đại hóa toàn diện ngành khí tượng-thủy văn, trong đó phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt.

Trước mắt, ngành cần tập trung đào tạo nguồn nhân lực; về lâu dài, cần nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thiên tai, trong đó đẩy mạnh việc mở rộng mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia, trong đó tập trung tăng cường mạng radar thời tiết; phát triển, hoàn thiện hệ thống mô hình và công nghệ dự báo tích hợp đồng thời mô hình vật lý-thống kê-trí tuệ nhân tạo, bảo đảm yêu cầu dự báo, cảnh báo sớm, kịp thời, chính xác diễn biến thiên tai, nhất là các loại hình thiên tai thường xuyên diễn ra, gây thiệt hại lớn.