Vì sao cần cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán?

Bày bán thuốc lá tại một điểm ở Hà Nội Ảnh: T.HẰNG

Đây là hai nhóm chính sách được Bộ Y tế đưa vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá để trình tại kỳ họp Quốc hội tới.

Nam giới trưởng thành hút thuốc lá nhiều nhất

Theo báo cáo của cơ quan chức năng, từ khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội có hiệu lực ngày 1.1.2025, việc lưu hành thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên thị trường giảm mạnh. Đến ngày 14.6.2025, Quốc hội thông qua Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt và có hiệu lực thi hành từ ngày 1.1.2026 sửa đổi mặt hàng chịu thuế theo hướng tăng đối với thuế thuốc lá.

Cùng với đó, ngày 11.12.2025, Quốc hội thông qua Luật Đầu tư, tại Điều 6 quy định cấm đầu tư, kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; ngày 31.12.2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 371/2025/NĐ-CP, trong đó bao gồm những định nghĩa về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thiết bị điện tử và thuốc lá đặc chế.

Với việc ban hành hàng loạt quy định nhằm tăng cường quản lý, siết chặt hành vi mua bán, sử dụng thuốc lá và cấm hoàn toàn việc đầu tư, kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã dần cụ thể hóa để đưa Nghị quyết số 172/ NQ/TW ngày 9.9.2025 của Bộ Chính trị ban hành về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đi vào cuộc sống. Nghị quyết đã đặt ra mục tiêu đến năm 2030: 'Tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như rượu, bia, thuốc lá ...'.

Tại hội thảo truyền thông chính sách của Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá do Bộ Y tế tổ chức mới đây, Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn cho biết, theo số liệu STEPS năm 2021, tỷ lệ hút thuốc lá ở người trưởng thành Việt Nam là 20,8%, trong đó nam giới chiếm 41,1% và nữ giới chỉ 0,6%, cho thấy số người hút thuốc lá lớn và sự chênh lệch giới tính rất lớn. Số lượng người hút thuốc lá hiện tại ước tính khoảng 15,8 triệu người. Mặc dù tỷ lệ hút thuốc đã giảm so với thập kỷ trước (từ 23,8% năm 2010 xuống 20,8% năm 2021) song tốc độ giảm vẫn còn chậm, chỉ khoảng 3% trong 10 năm.

'Mặc dù đã có nhiều nỗ lực và đạt được những kết quả ban đầu đáng ghi nhận trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá song Việt Nam vẫn là một trong 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá nhiều nhất trên thế giới và đứng thứ ba trong khu vực ASEAN', Thứ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh.

Theo ông Trần Văn Thuấn, nhằm đảm bảo mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc lá tại Việt Nam xuống dưới 36% vào năm 2030 theo Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030 đã đề ra, các quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới khác cần được luật hóa để đảm bảo hiệu quả thực thi.

Song song với đó, các quy định về phòng, chống tác hại của thuốc lá cũng cần được tăng cường mạnh mẽ hơn nữa, giúp người dân được sống trong môi trường trong lành, không khói thuốc, nâng cao sức khỏe, tăng tuổi thọ, sống vui, sống khỏe khi về già.

Trưng bày thuốc lá cũng là quảng cáo

Hiện nay, Bộ Y tế đang xây dựng Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tập trung vào hai nhóm chính sách: Cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá mới khác; Cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.

Ở nhóm chính sách hai, Bộ Y tế cho rằng, Luật Quảng cáo và Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá quy định thuốc lá là sản phẩm bị cấm quảng cáo. Công ước Khung yêu cầu các quốc gia thành viên cấm toàn diện đối với quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, bao gồm cả việc trưng bày tại điểm bán.

Việc trưng bày tại điểm bán thực chất là một kênh quảng bá thông qua các kệ trưng bày, vật dụng hỗ trợ như đèn chiếu sáng… Tính đến cuối năm 2024, trên thế giới đã có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Trong khu vực ASEAN có năm nước đã cấm trưng bày bao gồm: Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia.

Do đó quy định 'Cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức' được đưa vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm loại bỏ hình thức quảng cáo trá hình, giảm sự hấp dẫn và khả năng tiếp cận thuốc lá đối với trẻ em và thanh thiếu niên, hạn chế tác động tới thị giác khuyến khích sử dụng thuốc lá, đồng thời giảm hành vi mua ngoài dự định, đặc biệt ở nhóm thanh thiếu niên hoặc những người đang trong quá trình cai nghiện. Điều này cũng giúp người hút thuốc và người sử dụng thuốc lá cai nghiện bằng cách loại bỏ các tác nhân gợi nhớ và kích thích tiêu dùng, qua đó xây dựng môi trường thuận lợi hơn cho việc bỏ thuốc.

Bộ Y tế khẳng định, việc trưng bày thuốc lá tại điểm bán cũng phải được xem là hình thức quảng cáo. Cho phép trưng bày bao, tút thuốc lá tại điểm bán buôn, bán lẻ cũng tương ứng với việc cho phép quảng cáo mặt hàng thuốc lá, qua đó khuyến khích tiêu thụ và sử dụng thuốc lá.

Dẫn chứng về tình trạng vi phạm luật hiện nay, bà Đoàn Thu Huyền, Giám đốc Quốc gia, Tổ chức Chiến dịch vì Trẻ em không thuốc lá chia sẻ, kết quả khảo sát giá bán lẻ thuốc lá năm 2025 với 424 cửa hàng thuốc lá tại Hà Nội và TP.HCM cho thấy, hầu hết các cửa hàng đều không treo biển cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi. Đáng chú ý, mặc dù bị cấm quảng cáo, khuyến mại thuốc lá; tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng dưới mọi hình thức song vẫn còn 12% các cửa hàng treo biển quảng cáo các sản phẩm thuốc lá bên ngoài cửa hàng.

Bà Huyền cũng cho biết, trong phạm vi bán kính 100m, xung quanh 240 trường học tại Hà Nội và TP.HCM, các điểm bán thuốc lá xuất hiện dày đặc. Trung bình có 13 điểm bán lẻ thuốc lá xung quanh mỗi trường. Xuất phát từ thực trạng trên bà Huyền cho rằng, việc quy định về cấm trưng bày thuốc lá chỉ là một trong những chính sách hiệu quả trong trong tổng thể chính sách phòng chống tác hại của thuốc lá, và cần phải thực thi đồng bộ với các chính sách khác thì mới đạt được hiệu quả.