Hoàn thiện cơ chế xử phạt trong lĩnh vực hải quan theo hướng minh bạch, sát thực tiễn

Hoạt động nghiệp vụ hải quan đang được triển khai theo hướng minh bạch, hiệu quả và phù hợp thực tiễn. (Ảnh: CHQ)

Đồng bộ quy định với luật mới

Ngày 15/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 169/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan. Đây được xem là bước điều chỉnh cần thiết nhằm cập nhật các quy định pháp luật mới, đồng thời xử lý những bất cập phát sinh trong quá trình thực thi thời gian qua.

Theo Cục Hải quan, việc tham mưu Bộ Tài chính trình Chính phủ ban hành Nghị định mới nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về tiếp tục sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy; đồng thời bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định về xử lý vi phạm hành chính, quản lý thuế và pháp luật hải quan.

Nghị định cũng được xây dựng trên cơ sở rà soát toàn diện các quy định hiện hành để phù hợp với Luật Xử lý vi phạm hành chính và Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, đồng thời đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu ngày càng đa dạng và phức tạp.

Một trong những mục tiêu quan trọng của lần sửa đổi này là nâng cao tính khả thi và hiệu quả trong xử lý vi phạm. Theo đó, nhiều quy định được điều chỉnh theo hướng rõ ràng hơn, sát thực tế hơn, vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong quá trình thực hiện thủ tục hải quan.

Cơ quan hải quan cho biết, quá trình xây dựng Nghị định đã bám sát những vấn đề phát sinh trong thực tiễn quản lý, đặc biệt là các vụ việc còn có cách hiểu khác nhau hoặc khó áp dụng trong quá trình xử lý. Trên cơ sở đó, nhiều nội dung được sửa đổi, bổ sung nhằm làm rõ trách nhiệm pháp lý, thống nhất cách áp dụng và hạn chế phát sinh tranh chấp.

Đáng chú ý, Nghị định cũng loại bỏ một số hành vi vi phạm không còn phù hợp với quy định pháp luật hiện hành hoặc hầu như không phát sinh trên thực tế. Việc rà soát theo hướng tinh gọn này được đánh giá sẽ giúp hệ thống quy định rõ ràng hơn, dễ áp dụng hơn và giảm chồng chéo trong quá trình thực thi.

Theo quy định, Nghị định số 169/2026/NĐ-CP có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026. Kể từ thời điểm này, Nghị định số 128/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan và các nội dung liên quan tại Nghị định số 102/2021/NĐ-CP sẽ hết hiệu lực.

Nghị định cũng quy định rõ nguyên tắc chuyển tiếp nhằm bảo đảm tính ổn định trong quá trình áp dụng pháp luật. Đối với các quyết định xử phạt đã được ban hành trước khi Nghị định mới có hiệu lực nhưng vẫn đang trong quá trình khiếu nại thì tiếp tục áp dụng theo các quy định trước đó.

Trong khi đó, đối với những hành vi vi phạm xảy ra trước thời điểm Nghị định có hiệu lực nhưng được phát hiện hoặc xem xét xử lý sau ngày 1/7/2026 thì sẽ áp dụng quy định mới nếu trách nhiệm pháp lý nhẹ hơn hoặc không quy định trách nhiệm pháp lý. Quy định này nhằm bảo đảm nguyên tắc có lợi cho tổ chức, cá nhân vi phạm theo quy định của pháp luật.

Bổ sung nhiều quy định mới, tháo gỡ vướng mắc từ thực tiễn

Nghị định số 169/2026/NĐ-CP gồm 4 chương, 40 điều, quy định đầy đủ về hành vi vi phạm hành chính, hình thức xử phạt, mức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả cũng như thẩm quyền xử lý trong lĩnh vực hải quan.

Đối tượng áp dụng không chỉ bao gồm tổ chức, cá nhân trong nước mà còn áp dụng đối với tổ chức, cá nhân nước ngoài có hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan trên lãnh thổ Việt Nam, trừ trường hợp điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định khác.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là Nghị định bổ sung thêm một số trường hợp không xử phạt vi phạm hành chính, đồng thời cập nhật thêm các hành vi vi phạm mới để phù hợp với những thay đổi trong quy định về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát và quản lý hàng hóa xuất, nhập khẩu.

Theo cơ quan hải quan, việc bổ sung này nhằm bảo đảm đồng bộ với Nghị định số 167/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung các quy định chi tiết thi hành Luật Hải quan và các văn bản pháp luật liên quan.

Nhiều nội dung sửa đổi lần này tập trung tháo gỡ các vướng mắc phát sinh trong thực tế.

Theo đó, Nghị định đã làm rõ khái niệm tang vật vi phạm hành chính, qua đó phân định rõ giữa hàng hóa liên quan trực tiếp đến hành vi vi phạm với hàng hóa đã được khai hải quan đúng quy định. Việc làm rõ này được đánh giá sẽ giúp hạn chế cách hiểu khác nhau trong quá trình xử lý vụ việc.

Một điểm mới khác là quy định cụ thể hơn đối với các trường hợp vi phạm do cơ quan tiến hành tố tụng hình sự chuyển sang xử lý hành chính. Theo đó, nếu tổ chức, cá nhân vi phạm không chủ động khắc phục hậu quả bằng cách nộp đủ số tiền thuế phải nộp trước thời điểm ban hành quyết định xử phạt thì vẫn bị xử lý theo quy định.

Đáng chú ý, Nghị định lần này cũng làm rõ trách nhiệm đối với các trường hợp doanh nghiệp đã được cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn cụ thể về mã số, thuế suất, mức thuế nhưng vẫn tiếp tục khai sai.

Theo đó, việc xử lý sẽ được áp dụng khi doanh nghiệp đã từng được hướng dẫn bằng văn bản; đã có kết quả phân tích, phân loại hàng hóa; đã được xác định trước mã số hoặc từng bị ấn định thuế, xử phạt đối với chính mặt hàng đó nhưng vẫn tái diễn vi phạm.

Quy định này được đánh giá sẽ góp phần nâng cao tính răn đe, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn trong quá trình xử lý các hành vi khai sai nhằm giảm nghĩa vụ thuế.

Bên cạnh đó, Nghị định cũng bổ sung quy định làm rõ phạm vi các loại giấy phép, điều kiện, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy chuẩn kỹ thuật áp dụng đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu theo quy định của pháp luật về quản lý ngoại thương và các quy định liên quan.

Một nội dung đáng chú ý khác là việc mở rộng thẩm quyền xử phạt cho lực lượng Công an nhân dân trong một số trường hợp. Theo đó, đối với các vụ việc đã được điều tra nhưng không đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan công an có thể trực tiếp thực hiện xử phạt vi phạm hành chính mà không cần chuyển hồ sơ sang cơ quan hải quan như trước đây.

Việc bổ sung quy định này được kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng chức năng và tránh kéo dài quy trình xử lý vụ việc.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, Nghị định cũng lần đầu tiên bổ sung quy định về xử phạt vi phạm hành chính trên môi trường điện tử. Nội dung này nhằm cụ thể hóa chủ trương thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Ngoài việc bổ sung các quy định mới, Nghị định số 169/2026/NĐ-CP cũng bãi bỏ một số hành vi vi phạm không còn phù hợp với thực tiễn hoặc không còn tương thích với hệ thống pháp luật hiện hành.

Trong đó có các quy định liên quan đến khai sai nhưng không ảnh hưởng đến số thuế phải nộp; một số vi phạm trong quản lý hàng hóa tại kho bảo thuế; hay quy định xử lý đối với trường hợp hàng hóa thực tế không đúng với khai hải quan nhưng không có chứng từ khai bổ sung.

Theo đánh giá của cơ quan hải quan, việc rà soát, loại bỏ các quy định không còn phù hợp sẽ giúp hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan rõ ràng, minh bạch và sát thực tế hơn.

Việc ban hành Nghị định số 169/2026/NĐ-CP không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tăng tính răn đe trong xử lý vi phạm mà còn đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa công tác hải quan trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.

Thông qua việc hoàn thiện khung pháp lý về xử phạt vi phạm hành chính, Nghị định được kỳ vọng sẽ tạo môi trường hoạt động xuất, nhập khẩu minh bạch, ổn định hơn, đồng thời hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp nâng cao mức độ tuân thủ pháp luật trong quá trình sản xuất, kinh doanh và thương mại quốc tế.