Đề Sinh học kỳ thi tốt nghiệp lần 2 ở chuyên Tuyên Quang 'triệt tiêu' khoanh ngẫu nhiên, tăng yêu cầu tư duy

Trưa 15/8, dưới thời tiết nắng gắt, 326 thí sinh rời Trường THPT chuyên Tuyên Quang sau khi hoàn thành hai môn tự chọn, khép lại kỳ thi tốt nghiệp THPT lần 2.

Trong số này, Tiếng Anh là môn có nhiều thí sinh đăng ký nhất với gần 200 em, tiếp đến là Vật lý với 140 em; Hóa học và Lịch sử cùng có 113 em. Sinh học và Địa lý có gần 40 thí sinh lựa chọn.

Trước đó, trong ngày 14/8, các thí sinh đã hoàn thành hai môn bắt buộc là Ngữ văn và Toán. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết sau 1,5 ngày thi, 326 thí sinh đều có mặt đầy đủ, trong khi hai thí sinh tự do trước đó xác nhận không có nhu cầu dự thi lại. Không có thí sinh hoặc cán bộ coi thi vi phạm quy chế.

'Kỳ thi lại tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang diễn ra an toàn, nghiêm túc, đúng quy chế', Bộ Giáo dục và Đào tạo đánh giá.

Thí sinh rời khỏi phòng thi sau khi hoàn thành 2 môn tự chọn. Ảnh: Quang Hùng

Đề Sinh học giảm học thuộc, tăng đọc hiểu và xử lý dữ liệu

Đánh giá đề Sinh học, TS Triệu Anh Trung, Phó trưởng Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng, đề tuân thủ định dạng mới của kỳ thi tốt nghiệp THPT theo Chương trình GDPT 2018, gồm ba phần với mức độ yêu cầu tăng dần.

Theo ông Trung, Phần I kiểm tra diện rộng kiến thức nền tảng, tạo cơ hội để học sinh đạt điểm ở mức nhận biết, thông hiểu. Trong khi đó, Phần II yêu cầu thí sinh hiểu sâu bản chất sinh học, có khả năng phân tích nhiều chiều để xác định chính xác từng ý. Phần III là dạng câu hỏi trả lời ngắn, đòi hỏi học sinh tự tính toán, lập luận và đưa ra kết quả thay vì lựa chọn trong các đáp án có sẵn.

'Đề duy trì chất lượng phân hóa cao, đồng thời bảo đảm công bằng cho thí sinh', ông Trung nhận xét.

TS Triệu Anh Trung, Phó trưởng Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Một điểm đáng chú ý, theo chuyên gia này, là đề không còn nặng những bài toán di truyền thuần túy, thiên về tính toán và xa rời thực tế. Thay vào đó, đề chuyển mạnh sang đánh giá năng lực thực hành, tư duy khoa học, đọc hiểu biểu đồ và xử lý số liệu thực nghiệm.

Nội dung đề bao phủ các chuyên đề cốt lõi của Sinh học 11 và 12, đồng thời lồng ghép những câu hỏi yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức vào các tình huống thực tế.

Thầy Lữ Văn Tập, Trường THPT chuyên Quang Trung (Bình Phước) cũng đánh giá đề được thiết kế theo đúng cấu trúc ma trận mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Theo thầy Tập, đề gồm 18 câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn ở Phần I, 4 câu đúng - sai với 16 ý ở Phần II và 6 câu trả lời ngắn ở Phần III. Cách thiết kế này khiến việc lựa chọn đáp án ngẫu nhiên trở nên khó khăn hơn.

'Các dạng câu hỏi triệt tiêu việc khoanh ngẫu nhiên', thầy Tập nói.

Đề cũng tăng cường sử dụng hình ảnh, đồ thị và sơ đồ để đánh giá năng lực đọc hiểu dữ liệu khoa học. Học sinh phải khai thác thông tin từ sơ đồ đột biến ở ruồi giấm, bản đồ phân bố khả năng chịu kẽm, đồ thị sinh thái, chu trình quang hợp C4 hay biểu đồ hormone.

Thầy Lữ Văn Tập, Trường THPT chuyên Quang Trung. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Theo thầy Tập, với những câu hỏi này, học sinh không thể chỉ dựa vào học thuộc kiến thức mà phải biết phân tích dữ liệu và vận dụng kiến thức sinh học để đưa ra kết luận.

Câu hỏi gắn môi trường, sản xuất và thực hành

Đề Sinh học cũng được đánh giá có tính thực tiễn và liên môn rõ hơn.

Chẳng hạn, một câu hỏi yêu cầu học sinh đánh giá ảnh hưởng của chất bổ sung trong thức ăn chăn nuôi tới lượng khí thải methane ở bò sữa, qua đó kết nối kiến thức sinh học với vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu.

Một câu hỏi khác yêu cầu tính lượng phân bón NPK và phân hữu cơ cho diện tích 9 ha trồng lúa ST25. Để giải quyết, thí sinh phải kết hợp kiến thức Sinh học với tính toán Toán học và Hóa học.

Đề cũng đưa nội dung thực hành vào bài thi, như quy trình làm tiêu bản nguyên phân ở rễ hành tây. Đây là dạng câu hỏi được đánh giá phù hợp với tinh thần của Chương trình GDPT 2018, khi việc học không chỉ dừng ở ghi nhớ lý thuyết mà phải hình thành năng lực thực hành và giải quyết vấn đề.

'Muốn làm tốt những câu hỏi này, học sinh thực sự phải hiểu bản chất kiến thức, thay vì học thuộc lòng', thầy Tập nhận xét.

Theo TS Trung, các câu hỏi thực hành, đọc biểu đồ, xử lý số liệu và giải quyết vấn đề thực tiễn giúp đề đánh giá nhiều thành phần năng lực của học sinh, từ tư duy thực nghiệm đến khả năng phân tích và vận dụng kiến thức.

Phân hóa mạnh ở nhóm câu hỏi cuối

Về mức độ khó, các chuyên gia cho rằng đề được thiết kế theo hướng tăng dần độ thử thách.

Nhóm câu hỏi nhận biết, thông hiểu tập trung chủ yếu ở phần đầu, giúp học sinh có kiến thức nền tảng đạt khoảng điểm phù hợp với mục tiêu xét tốt nghiệp. Khi chuyển sang Phần II và đặc biệt Phần III, yêu cầu suy luận, tính toán và xử lý thông tin tăng rõ rệt.

Thầy Tập cho rằng khả năng phân hóa thể hiện ở những câu hỏi về di truyền liên kết, cấu trúc gene, quần thể tự thụ, các bài toán di truyền tương tác hay tính toán số lượng cá thể dựa trên tỷ lệ giới tính.

Đây cũng là những câu hỏi đòi hỏi thí sinh phải thực hiện nhiều bước suy luận và tự tìm ra kết quả cuối cùng.

'Đề khá hay, giảm tải đáng kể các bài toán di truyền ‘vô định’, mang tính mẹo mực toán học; thay vào đó tăng cường bản chất sinh học, tư duy logic, năng lực thực hành và ứng dụng thực tiễn', thầy Tập đánh giá.

Ths Lưu Thị Thanh Tú, Khoa Sinh học - Công nghệ Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP HCM, sau khi đối chiếu mã đề 0427 với đề thi tốt nghiệp THPT tháng 6/2026 cũng cho rằng hai đề có mức độ đánh giá tương đương.

Theo bà Tú, ở cả ba phần, các câu hỏi được thiết kế với yêu cầu tương đồng về kiến thức, thời gian đọc hiểu, suy luận và mức độ vận dụng. Dù cách khai thác và ngữ liệu có thay đổi, phần lớn ý tưởng câu hỏi không trùng lặp với đề thi trước.

Đáng chú ý, những câu hỏi sử dụng bảng biểu vẫn được bảo đảm tương đương về lượng thông tin cũng như thời gian cần thiết để thí sinh đọc, phân tích và hoàn thành.

Ở Phần II và Phần III, yêu cầu về suy luận, hiểu và vận dụng cũng được duy trì tương đương với đề thi tháng 6/2026.

Từ góc độ chuyên môn, TS Trung cho rằng đề lần 2 vừa đáp ứng mục tiêu xét tốt nghiệp, vừa tạo được độ phân hóa cần thiết cho tuyển sinh đại học.

'Mức độ yêu cầu của hai đề là tương đương nhau. Đề thi lần 2 đã hoàn thành mục tiêu bảo đảm tính công bằng cho các thí sinh thi đợt sau, đồng thời duy trì chất lượng phân hóa cao của kỳ thi tốt nghiệp THPT', ông Trung nhận định.

Kết thúc kỳ thi, kết quả thi của thí sinh Trường THPT chuyên Tuyên Quang dự kiến được công bố ngày 19/8. Các em có thể sử dụng kết quả để xét công nhận tốt nghiệp và xét tuyển đại học theo quy định.