Giáo dục đại học trước yêu cầu mới của kỷ nguyên AI

Theo chuyên gia, giáo dục đại học cần giúp người trẻ thích ứng với AI, đồng thời bồi đắp bản lĩnh, trách nhiệm và năng lực làm chủ bản thân

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng hiện diện sâu rộng trong học tập, lao động và đời sống, câu hỏi về vai trò của giáo dục đại học đang được đặt ra theo một cách cấp thiết hơn: Nhà trường cần chuẩn bị gì để người trẻ không chỉ thích ứng với công nghệ, mà còn giữ được năng lực làm chủ bản thân và trách nhiệm với xã hội?

Đó là nội dung được nhiều chuyên gia, nhà giáo, nhà nghiên cứu, doanh nhân và người trẻ trao đổi tại Future Fest Day 7 do Trường Đại học Văn Lang vừa tổ chức ngày 20.6, theo hình thức trực tuyến.

Chương trình quy tụ hơn 120 trí thức Việt Nam và người Việt ở nước ngoài đang làm việc, giảng dạy tại 10 quốc gia, với 35 phiên đối thoại xoay quanh những yêu cầu mới của giáo dục, việc làm và năng lực con người trong thời đại AI.

Khi kiến thức không còn là lợi thế duy nhất

Sự phát triển nhanh của AI đang làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức. Những công việc từng đòi hỏi nhiều thời gian như viết, thiết kế, lập trình, tổng hợp dữ liệu hay xử lý thông tin hiện có thể được hỗ trợ bởi các công cụ công nghệ. Điều này khiến việc sở hữu kiến thức đơn thuần không còn là lợi thế duy nhất của người lao động.

Chuyên gia chia sẻ tại phiên đối thoại

Theo Báo cáo Tương lai việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), khảo sát hơn 1.000 doanh nghiệp tại 55 nền kinh tế, có gần 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động có thể thay đổi hoặc trở nên lạc hậu vào năm 2030. Báo cáo cũng dự báo khoảng 59% lực lượng lao động trên toàn cầu sẽ cần được đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng trước năm 2030.

Đáng chú ý, nhóm năng lực được đánh giá ngày càng quan trọng không chỉ gồm kỹ năng kỹ thuật. Tư duy phản biện, sáng tạo, khả năng thích ứng, tinh thần học tập suốt đời, năng lực giải quyết vấn đề và sự tò mò được xem là những yếu tố cần thiết trong môi trường lao động mới.

Sự dịch chuyển này đặt các cơ sở giáo dục trước yêu cầu phải thay đổi cách đào tạo. Nếu trước đây, giảng đường chủ yếu tập trung truyền đạt kiến thức chuyên môn, thì hiện nay, đại học cần tạo điều kiện để sinh viên biết đặt câu hỏi, biết kiểm chứng thông tin, biết hợp tác với công nghệ và ứng dụng kiến thức vào những tình huống thực tế.

Một vấn đề khác được đặt ra là ranh giới giữa năng lực của con người và máy móc. Khi AI có thể thực hiện ngày càng nhiều tác vụ, con người càng cần phát huy những phẩm chất khó thay thế như sự thấu cảm, khả năng phán đoán, tinh thần trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp và ý thức về giá trị cộng đồng.

Năng lực phải đi cùng phẩm chất

Qua các phiên trao đổi tại Future Fest Day 7, nhiều ý kiến cho rằng người trẻ bước vào thị trường lao động trong những năm tới cần được trang bị đồng thời hai nhóm yếu tố: năng lực chuyên môn và phẩm chất cá nhân.

Về năng lực, người học cần có tư duy hệ thống, tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề, năng lực làm việc nhóm, khả năng thích ứng với công nghệ và kỹ năng tự học. Trong đó, việc biết sử dụng AI hiệu quả được xem là một kỹ năng nền tảng, tương tự kỹ năng sử dụng máy tính hay ngoại ngữ trong những giai đoạn trước.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Việc sử dụng công cụ đó theo hướng nào lại phụ thuộc vào nhận thức, bản lĩnh và hệ giá trị của mỗi cá nhân.

Vì vậy, giáo dục không thể chỉ hướng đến việc đào tạo người học giỏi chuyên môn, mà cần chú trọng bồi dưỡng sự chính trực, tinh thần chủ động, khả năng kiên trì, ý thức trách nhiệm và sự tôn trọng đối với người khác.

Nhiều diễn giả cho rằng trong môi trường thay đổi nhanh, người trẻ sẽ không tránh khỏi những lần thất bại, điều chỉnh hoặc bắt đầu lại. Vì thế, khả năng phục hồi sau khó khăn, tinh thần dám thử nghiệm và thái độ học hỏi từ sai lầm cũng là những phẩm chất cần được hình thành từ sớm.

Các khung nghiên cứu quốc tế về giáo dục và việc làm như Future of Jobs Report 2025 (Báo cáo Tương lai việc làm 2025) của WEF, OECD Learning Compass 2030 (La bàn Học tập OECD 2030) của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) hay các nghiên cứu về giáo dục lấy người học làm trung tâm đều nhấn mạnh yêu cầu phát triển toàn diện.

Người học cần được hỗ trợ để phát triển tư duy, kỹ năng số, năng lực tự học, phẩm chất cá nhân và khả năng đóng góp cho cộng đồng.

Sinh viên cần có cơ hội tham gia các dự án thực tế

Một trong những nội dung đáng chú ý tại chương trình là câu chuyện về cách tổ chức môi trường học tập. Thay vì chỉ tiếp cận kiến thức qua giáo trình và bài giảng, sinh viên cần có cơ hội tham gia các dự án thực tế, tiếp xúc với doanh nghiệp, giải quyết các vấn đề cụ thể của xã hội và nghề nghiệp.

Cách học này giúp người học hiểu rõ hơn yêu cầu của thị trường lao động, đồng thời rèn luyện khả năng phối hợp, giao tiếp, quản lý thời gian và chịu trách nhiệm với kết quả công việc. Đây cũng là khoảng cách mà nhiều sinh viên thường gặp khi chuyển từ giảng đường sang môi trường làm việc.

Giáo dục đại học cần giúp người trẻ nhận diện năng lực, thử nghiệm lựa chọn, rèn trách nhiệm và xác định hướng đi phù hợp

Tại Future Fest Day 7, những câu chuyện của các nhà sáng lập, chuyên gia, du học sinh và nhà giáo đã cho thấy hành trình trưởng thành của mỗi người không chỉ được tạo nên bởi thành tích. Những cú sốc văn hóa, những lần thất bại, áp lực cạnh tranh hay quyết định rời bỏ vùng an toàn đều có thể trở thành trải nghiệm quan trọng để hình thành bản lĩnh.

Từ đó, giáo dục đại học cần được nhìn nhận không chỉ là quá trình cấp bằng hay trang bị nghề nghiệp. Đó còn là không gian để người trẻ nhận diện năng lực của bản thân, thử nghiệm các lựa chọn, học cách chịu trách nhiệm và tìm ra hướng đi phù hợp.

Trách nhiệm của nhà trường trong giai đoạn chuyển đổi

Đối với các cơ sở giáo dục đại học, sự phát triển của AI không đơn thuần là câu chuyện đưa công nghệ vào lớp học. Điều quan trọng hơn là xây dựng được phương pháp đào tạo phù hợp với những biến đổi của xã hội.

Nhà trường cần tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận công nghệ mới, song song với việc hình thành tư duy độc lập và khả năng đánh giá thông tin. Khi AI có thể tạo ra câu trả lời nhanh chóng, vai trò của người học không thể dừng ở việc tiếp nhận, mà phải là biết đặt câu hỏi đúng, kiểm tra độ tin cậy của dữ liệu và đưa ra quyết định có trách nhiệm.

Theo định hướng được chia sẻ tại chương trình, Trường Đại học Văn Lang đang triển khai các hoạt động đào tạo theo hướng liên ngành, học qua dự án và tăng cường kết nối với doanh nghiệp. Nhà trường hiện có 64 ngành đào tạo thuộc 8 khối ngành, đồng thời hợp tác với hơn 700 doanh nghiệp, tổ chức trong và ngoài nước.

Chuyên gia cho rằng, hợp tác nhà trường - doanh nghiệp giúp sinh viên sớm thực hành, tiếp cận yêu cầu nghề nghiệp và thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo với thị trường lao động

Việc mở rộng hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp được kỳ vọng giúp sinh viên có thêm cơ hội thực hành, tiếp cận yêu cầu nghề nghiệp từ sớm và từng bước thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo với nhu cầu sử dụng lao động.

Trong bối cảnh mùa tuyển sinh đang đến gần, câu chuyện chọn ngành, chọn trường cũng được nhìn nhận rộng hơn. Đây không chỉ là lựa chọn một chương trình đào tạo, mà còn là lựa chọn môi trường học tập, phương pháp phát triển và những giá trị mà người trẻ sẽ theo đuổi trong những năm quan trọng đầu đời.

Giáo dục đại học cần trang bị cho người học khả năng tự định hướng, thích ứng và phát triển trước những thay đổi liên tục của xã hội

Công nghệ có thể tiếp tục thay đổi nhanh chóng, nhiều nghề nghiệp mới có thể xuất hiện, trong khi một số công việc hiện tại có thể không còn giữ nguyên hình thức như hôm nay. Nhưng năng lực tự học, khả năng thích ứng, tinh thần trách nhiệm và bản lĩnh trước những biến động vẫn sẽ là hành trang cần thiết của người trẻ.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra với giáo dục đại học không chỉ là đào tạo người học để đáp ứng một vị trí việc làm trước mắt. Xa hơn, đó là chuẩn bị cho họ khả năng tự tìm đường, tự điều chỉnh và tiếp tục phát triển trong một thế giới mà thay đổi đang trở thành trạng thái thường xuyên.