Trả lại quỹ lớp trước ngày 26.9: Hai chữ 'tự nguyện' phải có quyền từ chối

Ảnh minh họa: Ai

Các lớp đã thu quỹ phải trả lại tiền cho phụ huynh, hoàn tất trước ngày 26.9. Đó là yêu cầu của Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hoàn Sơn, xã Đại Đồng, Bắc Ninh, trong thông báo được báo chí phản ánh ngày 24.9. Nhà trường yêu cầu ban đại diện cha mẹ học sinh từ khối 1 đến khối 5 không tổ chức thu quỹ lớp dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả đóng góp tự nguyện, đồng thời công khai đầu mối tiếp nhận phản ánh.

Thông báo này áp dụng tại trường, không phải một quyết định mới cấm mọi khoản đóng góp của phụ huynh trên toàn quốc. Tuy nhiên, việc một khoản tiền đã thu phải được hoàn trả đặt ra vấn đề rộng hơn: thỏa thuận giữa phụ huynh có thể đi đến đâu, và những điều gì không thể được hợp thức hóa chỉ bằng sự đồng ý của số đông?

Đổi tên khoản thu, áp lực có thay đổi?

Trong khi Hoàn Sơn yêu cầu trả lại quỹ lớp, tại TP.HCM xuất hiện tranh luận về khoản tiền mang tên 'phí hoạt động'. Một phụ huynh phản ánh mức thu 500.000 đồng mỗi học kỳ, cho rằng cách gọi mới vẫn khiến gia đình chịu áp lực đóng góp. Ở chiều khác, có phụ huynh ủng hộ việc góp tiền vì lớp cần kinh phí cho hoạt động của học sinh. Đây là những phản ánh và ý kiến được ghi nhận ngày 23.9, chưa phải kết luận rằng mọi khoản hỗ trợ hoạt động đều vi phạm.

Nhu cầu tổ chức hoạt động cho trẻ là có thật. Nhưng nhu cầu ấy chưa đủ để xác định ai được thu tiền, thu bằng cách nào và sử dụng cho mục đích gì. Nếu những câu hỏi này chưa được giải đáp, tên gọi 'hỗ trợ', 'thu hộ' hay 'phí hoạt động' chỉ làm cách trình bày khác đi.

Điều cần đối chiếu là bản chất giao dịch. Một khoản kinh phí cho hoạt động của ban đại diện, một khoản tài trợ cho trường và một khoản thanh toán dịch vụ không thể được nhập chung chỉ vì đều có người đóng là phụ huynh.

Tương tự, sự đồng thuận cần được xem xét cùng khả năng lựa chọn. Một người im lặng trong nhóm trò chuyện chưa chắc đã đồng ý. Một chữ ký cũng khó phản ánh đầy đủ sự tự nguyện nếu người ký lo con mình bị chú ý hoặc bị xem là không hòa đồng.

Đó là lý do không nên dùng số người đã đóng để gây sức ép với người chưa đóng. Khi danh sách chuyển tiền trở thành bảng so sánh sự nhiệt tình, khoản đóng góp có thể mang thêm một nghĩa vụ không được ghi trong thông báo.

Tự nguyện không đồng nghĩa được thu cho mọi mục đích

Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh ban hành kèm Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT quy định kinh phí hoạt động của ban đại diện được hình thành từ sự ủng hộ tự nguyện và nguồn tài trợ hợp pháp. Việc thu, chi phải công khai, dân chủ, có báo cáo quyết toán, không quy định mức ủng hộ bình quân. Điều lệ cũng ghi nhận quyền từ chối ủng hộ khi phụ huynh không tự nguyện.

Nhưng nguyên tắc tự nguyện không xóa bỏ giới hạn về mục đích sử dụng. Những khoản phục vụ bảo vệ cơ sở vật chất, vệ sinh trường lớp, mua sắm thiết bị dạy học, khen thưởng cán bộ, giáo viên hay sửa chữa công trình thuộc các nội dung ban đại diện không được quyên góp theo Điều 10. Đây là giới hạn đối với ban đại diện cha mẹ học sinh, không nên diễn giải thành cấm mọi hình thức tài trợ giáo dục.

Bởi vậy, một khoản thu không thể chỉ được giải thích bằng câu 'cả lớp đã thống nhất'. Sự thống nhất cần nằm trong phạm vi được phép, đúng chủ thể và đúng quy trình.

Ngược lại, cũng không nên từ một vụ hoàn trả tiền mà kết luận mọi hoạt động chung của phụ huynh đều đáng ngờ. Nhiều người bỏ thời gian, công sức để hỗ trợ lớp học. Cách bảo vệ sự đóng góp ấy là làm rõ giới hạn ngay từ đầu, tránh để người nhiệt tình vô tình đứng ra thu những khoản không thuộc trách nhiệm của mình.

Phụ huynh cần được biết trước khi đóng

Trước một đề nghị đóng tiền, thông tin cần có không chỉ là số tài khoản và hạn chuyển khoản. Phụ huynh cần biết chủ thể thu, nội dung chi, căn cứ áp dụng và cách quyết toán. Với khoản ủng hộ tự nguyện, quyền từ chối phải được thể hiện bằng cách ứng xử thực tế, không chỉ bằng một dòng ghi chú.

Nếu tổ chức hoạt động ngoài phần bắt buộc, nên trình bày phương án và dự toán trước khi vận động, thay vì thu một khoản trọn gói rồi mới tìm cách sử dụng. Quy mô hoạt động cũng cần phù hợp với điều kiện chung của lớp, để một chương trình dành cho trẻ không trở thành cuộc chạy đua về mức đóng của người lớn.

Khi phát sinh thắc mắc, nhà trường cần là nơi làm rõ căn cứ, không để tranh luận kéo dài thành đối đầu giữa các nhóm phụ huynh. Người đề nghị giải thích khoản thu không đương nhiên là người thiếu trách nhiệm với tập thể, người muốn góp thêm cũng không có quyền quyết định khả năng chi trả của gia đình khác.

Yêu cầu trả lại quỹ ở Hoàn Sơn có một thời hạn cụ thể. Còn việc khôi phục sự tin cậy cần một thay đổi lâu dài hơn: mọi khoản tiền phải được giải thích trước khi thu, và người không đồng ý phải có thể nói không mà không lo con mình chịu thiệt.