Khi nào nhạc do AI tạo không phát sinh nghĩa vụ trả tiền bản quyền?

Nghị định 134/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 với quy định cụ thể về mức thu tiền bản quyền âm nhạc tại các cơ sở kinh doanh như quán cà phê, nhà hàng đã thu hút sự quan tâm của dư luận.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong sáng tác âm nhạc, không ít ý kiến đặt câu hỏi liệu sử dụng nhạc AI có thể trở thành 'lối đi' để tránh nghĩa vụ trả tiền bản quyền hay không.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, Tiến sĩ, Luật sư Lê Bá Thường (Đoàn Luật sư TP.HCM, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Dân Luật Tín Thành) khẳng định, khung pháp lý hiện hành đã có những quy định tương đối đầy đủ để điều chỉnh hoạt động khai thác âm nhạc trong môi trường số cũng như việc sử dụng các sản phẩm do AI tạo ra.

Tiến sĩ kinh tế, Luật sư Lê Bá Thường, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Dân Luật Tín Thành. Ảnh: NVCC

Thu tiền bản quyền âm nhạc đã có cơ sở pháp lý

Theo Luật sư Lê Bá Thường, một trong những điểm mới đáng chú ý của Nghị định 134/2026/NĐ-CP là chuẩn hóa phương thức tính tiền bản quyền, thù lao khi khai thác âm nhạc phục vụ mục đích thương mại tại các địa điểm kinh doanh.

Theo đó, mức phí được xác định dựa trên công thức gồm mức lương cơ sở, hệ số diện tích hoặc sức chứa của cơ sở biểu diễn và tỷ lệ phân loại đô thị, thay vì áp dụng theo các hình thức thỏa thuận thiếu thống nhất như trước đây.

Ông nhấn mạnh, việc phát nhạc tại quán cà phê, nhà hàng hay các cơ sở kinh doanh được pháp luật xác định là hành vi 'truyền đạt tác phẩm đến công chúng'. Dù âm nhạc không phải là sản phẩm bán trực tiếp, nhưng vẫn góp phần tạo giá trị thương mại, thu hút khách hàng và gia tăng doanh thu. Vì vậy, chủ cơ sở có nghĩa vụ trả tiền bản quyền theo quy định. Đây không phải khoản thu tự phát mà đã được luật hóa.

Trước băn khoăn liệu nhạc do AI tạo ra có thể giúp các cơ sở kinh doanh tránh phải trả tiền bản quyền, Luật sư Lê Bá Thường cho rằng, theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, tác giả phải là con người trực tiếp sáng tạo tác phẩm. Vì vậy, sản phẩm do AI hoàn toàn tự động tạo ra sẽ không được công nhận là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa người sử dụng được tự do khai thác các bản nhạc AI. Trong nhiều trường hợp, quyền khai thác sản phẩm vẫn thuộc về đơn vị phát triển nền tảng AI theo điều khoản sử dụng dịch vụ. Nếu cơ sở kinh doanh sử dụng nhạc AI mà chưa mua gói cấp phép thương mại hoặc vi phạm điều kiện sử dụng của nền tảng, vẫn có thể xâm phạm quyền sở hữu của bên thứ ba.

Việc phát nhạc tại quán cà phê, nhà hàng hay cơ sở kinh doanh được pháp luật xác định là hành vi truyền đạt tác phẩm đến công chúng. Ảnh: Linh Lê

Theo chuyên gia, trường hợp nhạc AI sao chép, mô phỏng hoặc được tạo từ nguồn dữ liệu huấn luyện vi phạm bản quyền, cơ sở kinh doanh có thể phải chịu nhiều loại trách nhiệm pháp lý.

Trước hết là xử phạt hành chính với mức phạt từ 20 đến 30 triệu đồng đối với tổ chức khi sử dụng tác phẩm xâm phạm quyền tác giả, đồng thời buộc chấm dứt hành vi vi phạm và gỡ bỏ nội dung. Bên cạnh đó là trách nhiệm dân sự, bao gồm nghĩa vụ bồi thường thiệt hại vật chất, tinh thần và các chi phí liên quan cho chủ sở hữu quyền tác giả.

Đáng chú ý, theo quy định của Bộ luật Dân sự, chủ cơ sở kinh doanh không thể viện dẫn lý do 'do AI tạo ra' để miễn trừ trách nhiệm nếu trực tiếp khai thác các bản nhạc vi phạm trong hoạt động kinh doanh của mình.

Khi nào nhạc AI không phải trả tiền bản quyền?

Luật sư Lê Bá Thường cho biết, nếu một bản nhạc được AI tạo ra hoàn toàn tự động, không có yếu tố sáng tạo của con người, không sao chép hoặc phái sinh từ tác phẩm đang được bảo hộ và nền tảng AI cho phép khai thác thương mại, thì sẽ không phát sinh nghĩa vụ trả tiền bản quyền tác giả.

Tuy nhiên, điều kiện này đòi hỏi phải chứng minh rõ nguồn gốc của tác phẩm cũng như quyền sử dụng hợp pháp từ nền tảng AI. Vì vậy, trên thực tế, các cơ sở kinh doanh cần hết sức thận trọng trước khi đưa các bản nhạc AI vào khai thác.

Sử dụng nhạc AI sao chép, mô phỏng hoặc được tạo từ nguồn dữ liệu huấn luyện vi phạm bản quyền, cơ sở kinh doanh có thể phải chịu nhiều loại trách nhiệm pháp lý. Ảnh: Linh Lê

Theo Luật sư Lê Bá Thường, quan điểm cho rằng AI đang tạo ra 'kẽ hở' trong bảo hộ quyền tác giả là chưa chính xác.

Ông cho biết, Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành đã bổ sung các quy định về quản trị và truy xuất vi phạm trên môi trường số. Khi một bản nhạc AI có dấu hiệu trùng lặp, tương đồng hoặc phái sinh trái phép từ tác phẩm có sẵn, cơ quan chức năng hoàn toàn có thể áp dụng các tiêu chí so sánh tác phẩm để xác định hành vi xâm phạm mà không phụ thuộc vào việc bài hát được tạo ra bằng AI hay bởi con người.

Để đáp ứng sự phát triển nhanh của công nghệ, Luật sư Lê Bá Thường kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả theo ba hướng.

Thứ nhất, bổ sung quy định về dữ liệu huấn luyện AI, yêu cầu doanh nghiệp phát triển AI công khai nguồn dữ liệu đào tạo và thực hiện nghĩa vụ tài chính nếu sử dụng các tác phẩm thương mại.

Thứ hai, phân định rõ giữa sản phẩm do AI tự động tạo ra và tác phẩm do con người sáng tạo có sự hỗ trợ của AI nhằm xác định chế độ bảo hộ phù hợp.

Thứ ba, nghiên cứu quy định bắt buộc gắn nhãn hoặc định danh đối với các sản phẩm âm nhạc được tạo bằng AI để tăng tính minh bạch trong quản lý và khai thác.

Đối với các cơ sở kinh doanh, vị luật sư này khuyến nghị nên ký hợp đồng cấp phép bản quyền thông qua các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả khi sử dụng nhạc truyền thống.

Nếu lựa chọn nhạc AI, cần sử dụng các nền tảng uy tín, mua gói khai thác thương mại hợp pháp, lưu giữ đầy đủ chứng từ cấp phép và tuyệt đối không sử dụng các sản phẩm AI mô phỏng giọng hát hoặc phong cách sáng tác của nghệ sĩ khi chưa được cho phép để tránh những tranh chấp pháp lý phát sinh.

Tin liên quan Nhạc sĩ Lê Thành Trung: Tôn trọng bản quyền nhưng đừng biến âm nhạc thành gánh nặng Thạc sĩ Vũ Diệu Thảo: 'Cần bảo vệ bản quyền để phát triển công nghiệp văn hóa bền vững' Hàng loạt website phim lậu ngừng hoạt động sau đợt cao điểm xử lý vi phạm bản quyền Hoa hậu Quốc dân Việt Nam chính thức có đơn vị tổ chức độc quyền

Từ khóa : #quy định pháp luật về bản quyền âm nhạc #tác phẩm do AI tạo ra và quyền sở hữu #quy trình tính phí bản quyền thương mại #ảnh hưởng của AI trong sáng tác âm nhạc #kiến nghị hoàn thiện luật sở hữu trí tuệ