Phụ thuộc vào chatbot AI có thể làm suy giảm tư duy phản biện

Nghiên cứu cho thấy quá phụ thuộc vào chatbot AI có thể làm suy giảm tư duy phản biện. Ảnh minh họa

AI giúp phát hiện tin giả nhưng làm giảm khả năng phán đoán độc lập

Trong bối cảnh các công cụ AI ngày càng tinh vi và dễ tiếp cận, hình ảnh chỉnh sửa và các tiêu đề gây hiểu nhầm xuất hiện ngày càng nhiều trên môi trường trực tuyến.

Dù AI đã chứng minh hiệu quả trong việc hỗ trợ người dùng phát hiện nội dung giả mạo, nghiên cứu mới cho thấy việc dựa dẫm quá mức vào công nghệ này cũng tiềm ẩn những hệ lụy đáng lo ngại.

Theo các nhà nghiên cứu, nếu thường xuyên sử dụng AI để xác định đâu là thông tin thật, đâu là thông tin giả, người dùng có thể dần đánh mất khả năng tự đưa ra những đánh giá và phán đoán đó.

Trong nghiên cứu kéo dài 4 tuần được công bố vào tháng 4, các nhà khoa học đã theo dõi 67 người tham gia và yêu cầu họ đánh giá tính xác thực của các cặp hình ảnh và tiêu đề tin tức.

Kết quả cho thấy các trợ lý AI như ChatGPT hay Claude có thể giúp người dùng phát hiện tin giả hiệu quả hơn. Tuy nhiên, khi mức độ phụ thuộc tăng lên, khả năng nhận diện thông tin sai lệch của người dùng lại suy giảm.

Các nhà nghiên cứu cũng nhận thấy AI thường ưu tiên đưa ra câu trả lời chính xác thay vì khuyến khích người dùng suy nghĩ độc lập. Về lâu dài, điều này có thể làm giảm năng lực phán đoán của con người.

'Khi tương tác với AI, chúng ta thường cảm thấy mình trở nên giỏi hơn trong một số nhiệm vụ. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy cảm nhận đó không hẳn phản ánh đúng thực tế', Anku Rani, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại MIT và là đồng tác giả chính của nghiên cứu, cho biết.

Trong thí nghiệm, người tham gia được yêu cầu đánh giá các tin tức và hình ảnh giả mạo có và không có sự hỗ trợ của một trợ lý AI dựa trên GPT-4o, kết hợp với công cụ tìm kiếm Google. Chatbot có thể gợi ý các dấu hiệu cần chú ý, chẳng hạn như kiểm tra kỹ huy hiệu cảnh sát trong một bức ảnh để xác định liệu hình ảnh đó có bị chỉnh sửa hay không.

Nhóm nghiên cứu đánh giá cả mức độ hỗ trợ của AI trong việc giúp người dùng đưa ra quyết định chính xác lẫn sự thay đổi trong khả năng phán đoán độc lập theo thời gian.

Kết quả cho thấy một sự đánh đổi rõ rệt. AI giúp người tham gia tăng 21% khả năng đưa ra quyết định đúng. Tuy nhiên, khi phải đánh giá các hình ảnh mới mà không có sự hỗ trợ của AI, hiệu suất của họ giảm 15,3% vào tuần thứ tư của thí nghiệm.

Theo nhóm tác giả, những kết quả này cho thấy AI có thể mang lại lợi ích trước mắt, nhưng đồng thời cũng có nguy cơ làm suy giảm khả năng phát hiện thông tin sai lệch trong dài hạn.

Nguy cơ phụ thuộc nhận thức trong kỷ nguyên AI

Những lo ngại về tác động của việc phụ thuộc quá mức vào AI thực tế không phải là điều mới. Trước đây, máy tính bỏ túi hay hệ thống định vị GPS cũng từng bị cho là làm giảm khả năng tính nhẩm và định hướng của con người.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên tạp chí Lancet cho thấy các bác sĩ sử dụng công cụ AI hỗ trợ phát hiện ung thư về lâu dài lại có xu hướng giảm khả năng tự chẩn đoán.

Trong khi đó, một nhà thần kinh học thuộc Viện Possibility cảnh báo rằng việc chuyển giao quá nhiều hoạt động tư duy cho AI có thể làm suy yếu các cơ chế bảo vệ não bộ trước nguy cơ suy giảm nhận thức.

Phân tích của MIT cho thấy cách AI tương tác với người dùng đóng vai trò rất quan trọng. Những hệ thống chỉ đưa ra câu trả lời trực tiếp có thể khiến người dùng thụ động tiếp nhận thông tin. Ngược lại, các hệ thống đặt câu hỏi gợi mở hoặc hướng dẫn từng bước có khả năng hỗ trợ phát triển tư duy phản biện tốt hơn.

Nghiên cứu ghi nhận nhiều người tham gia có xu hướng tin tưởng và làm theo gợi ý của AI đơn giản vì hệ thống 'có vẻ rất am hiểu'. Đáng chú ý, khoảng một phần tư số người tham gia cho rằng kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch của họ đang được cải thiện, dù kết quả thực tế lại cho thấy điều ngược lại.

Tuy vậy, nhóm tác giả cũng thừa nhận nghiên cứu vẫn tồn tại một số hạn chế. Phần lớn người tham gia đến từ Mỹ và Anh nên chưa thể khẳng định hiện tượng này có xảy ra tương tự ở những quốc gia có nền văn hóa và hệ thống giáo dục khác hay không. Ngoài ra, thời gian nghiên cứu chỉ kéo dài bốn tuần nên chưa phản ánh đầy đủ tác động của việc phụ thuộc vào AI trong thời gian dài.

Theo các nhà nghiên cứu, những phát hiện này đặc biệt đáng lưu ý đối với lĩnh vực giáo dục khi AI ngày càng được sử dụng như một công cụ hỗ trợ học tập. Đồng thời, kết quả nghiên cứu cũng có ý nghĩa với công chúng trong bối cảnh thông tin sai lệch ngày càng lan rộng trên mạng xã hội, từ tin tức, hình ảnh lan truyền đến các tuyên bố về y tế hay chính trị.

'Trong bối cảnh AI ngày càng trở nên mạnh mẽ và phổ biến, điều quan trọng là các công cụ này phải góp phần phát triển tư duy phản biện thay vì tạo ra sự phụ thuộc về nhận thức. Đây là yếu tố then chốt để duy trì khả năng chống lại thông tin sai lệch của xã hội', nhóm nghiên cứu nhấn mạnh.