Dinh dưỡng đúng cách: Tuyến phòng thủ quan trọng trước biến chứng đái tháo đường

Người bệnh tiểu đường nên tăng cường các loại thực phẩm giàu protein. (Ảnh minh họa)

Phát hiện sớm để điều trị hiệu quả, giảm gánh nặng bệnh tật

Tiến sĩ, Bác sĩ Phan Hoàng Hiệp, Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho biết, bệnh đái tháo đường - căn bệnh được mệnh danh là 'sát thủ thầm lặng' đang trở thành một thách thức lớn đối với y tế toàn cầu, khi cứ mỗi 6 giây lại có một người tử vong do biến chứng của bệnh.

Tại Việt Nam, số người mắc bệnh đái tháo đường ngày càng gia tăng, không chỉ ở người lớn tuổi mà còn lan rộng trong nhóm dân số trẻ - do áp lực cuộc sống, thói quen ăn uống thiếu lành mạnh, ít vận động và sử dụng thực phẩm nhiều đường, nhiều chất béo.

Tạp chí The Lancet (2024) công bố, Việt Nam hiện có khoảng 8 triệu người mắc đái tháo đường, trong đó hơn 5 triệu người chưa được chẩn đoán hoặc điều trị. Mỗi năm, có khoảng 57 nghìn ca tử vong do các bệnh liên quan đái tháo đường, và đáng lo ngại là khoảng 50% bệnh nhân đã có biến chứng ngay khi phát hiện bệnh.

Theo Tiến sĩ, Bác sĩ Nguyễn Quang Bẩy, Trưởng khoa Nội tiết-Đái tháo đường (Bệnh viện Bạch Mai), tại Việt Nam cứ 17 người trưởng thành thì có một người mắc đái tháo đường, hơn một nửa trong số đó phát hiện bệnh khi đã có biến chứng. Do đó, việc đẩy mạnh tầm soát, sàng lọc bệnh tại tuyến y tế cơ sở, nhất là nhóm nguy cơ cao như người trên 45 tuổi, béo phì, ít vận động là hết sức cần thiết.

Đái tháo đường không chỉ là bệnh của cá nhân, mà là vấn đề của toàn xã hội. Chính vì vậy, việc phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị hiệu quả là điều hết sức cần thiết, bởi bệnh đái tháo đường gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng đối với các cơ quan quan trọng như mắt, thận, tim mạch, thần kinh, có thể dẫn đến hoại tử chi và tử vong, đồng thời ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống, tinh thần và kinh tế của người bệnh.

Để góp phần can thiệp vào các yếu tố nguy cơ nhằm hạn chế các biến chứng của căn bệnh này, ngoài việc tuân thủ điều trị bằng thuốc thì chế độ ăn đóng vai trò rất quan trọng trong kiểm soát bệnh tiểu đường. Một chế độ ăn bảo đảm dinh dưỡng, đủ về số lượng và chất lượng có thể cân bằng đường huyết, giúp người bệnh bảo vệ sức khỏe và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.

Nguyên tắc dinh dưỡng cho người bệnh đái tháo đường

Người mắc bệnh đái tháo đường (tiểu đường) nên ăn gì là câu hỏi được nhiều người bệnh và gia đình quan tâm.

Theo các chuyên gia nội tiết, nguyên tắc cơ bản trong chế độ ăn của người bệnh tiểu đường là hạn chế tối đa glucid (chất đường bột), điều này có tác dụng tránh tăng đường huyết, hạn chế các axit béo bão hòa để tránh rối loạn chuyển hóa. Cùng đó, người bệnh cần ăn đúng giờ, không bỏ bữa, kiểm soát khẩu phần và ưu tiên các thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp. Chế độ ăn cần cân đối giữa tinh bột, chất đạm, chất béo và tăng cường chất xơ từ rau xanh, quả chín.

Đối với những người tiểu đường có tổng mức năng lượng ở nhóm lao động nhẹ và vừa thì có thể từ 30-35kcal/kg/ngày, nhóm lao động nặng từ 35-40 kcal/kg/ngày, nhóm những người béo phì nên hạn chế từ 24-26kcal/kg/người.

Theo Viện Dinh dưỡng (Bộ Y tế), tỷ lệ giữa các thành phần sinh năng lượng trong bữa ăn hằng ngày của người bệnh tiểu đường được xác định cụ thể như sau:

- Protein (chất đạm): Lượng protein nên đạt 1-1,2g/kg/ngày đối với người lớn, tức tỷ lệ này nên đạt tương đương 15-20% năng lượng khẩu phần.

- Lipid (chất béo): Tỷ lệ chất béo nên là 25% tổng số năng lượng khẩu phần, không nên vượt quá 30%. Hạn chế các axit béo bão hòa, điều này giúp ổn định đường huyết, ngăn ngừa xơ vữa động mạch.

- Glucid (chất bột đường): Tỷ lệ năng lượng do glucid cung cấp nên đạt từ 50-60% tổng số năng lượng khẩu phần của người bệnh tiểu đường.

Những thực phẩm người bệnh tiểu đường nên và không nên ăn

Nhóm bột đường

Các chuyên gia nội tiết cho biết, thực tế, chế độ ăn cho người tiểu đường không cần kiêng hoàn toàn chất đường, bột. Trong khẩu phần ăn vẫn có thể chọn ăn các loại ngũ cốc nguyên hạt giàu vitamin và khoáng chất tốt cho sức khỏe, đặc biệt là chất xơ có lợi cho tiêu hóa cũng như làm đường huyết tăng chậm hơn.

- Nên ăn ngũ cốc nguyên hạt, đậu đỗ, gạo còn vỏ cám, rau củ... được chế biến bằng cách hấp, luộc, nướng, hạn chế tối đa rán, xào...

- Không nên ăn hoặc hạn chế các loại đồ ăn như: bánh mì, bánh ngọt, các loại mỳ, nui…; hạn chế ăn các loại củ như: khoai, sắn vì nhiều tinh bột. Nếu người tiểu đường ăn các loại này thì cần giảm hoặc cắt cơm.

Nhóm protein

Người bệnh tiểu đường nên bổ sung đủ chất đạm lành mạnh từ cá, thịt nạc…; thịt gia cầm nên bỏ da, thịt lọc bỏ mỡ... được chế biến đơn giản như hấp, luộc, áp chảo nhằm loại bớt mỡ.

- Không nên ăn các loại thịt nguội chế biến sẵn như xúc xích, lạp xưởng, thịt xông khói…

Nhóm chất béo

Thực đơn cho người tiểu đường tuýp 2 được cung cấp đủ chất béo tốt sẽ giúp bạn hạn chế những cơn thèm ăn, giảm cân và kiểm soát đường huyết tốt hơn.

- Thực phẩm có chất béo không bão hòa được ưu tiên trong chế độ ăn của người bệnh tiểu đường như: dầu đậu nành, vừng, hạnh nhân, dầu cá, mỡ cá, olive...

- Hạn chế các loại thức ăn chứa nhiều cholesterol và chất béo như: Trứng, nội tạng động vật, các loại thịt bò, thịt chó…

Nhóm rau và chất xơ

Người bệnh tiểu đường nên ăn rau nhiều hơn trong thực đơn của mình thông qua các cách chế biến đơn giản như hấp, luộc, salad.

- Nên ăn các loại rau xanh như: Cải bó xôi, cải xoăn, các loại rau, măng tây …

- Không nên hay hạn chế ăn các loại rau củ như: Củ cải đường, đậu Hà Lan ….

- Trái cây: Không chỉ cung cấp các chất chống oxy hóa, vitamin, khoáng chất, chất xơ làm no, trái cây còn có thể dùng để thay cho các món ngọt không tốt cho sức khỏe.

Cần tăng cường ăn trái cây tươi như: Việt quất, cam, dâu tây, mâm xôi, táo, mơ, nho, dưa chuột…

Hạn chế ăn các loại quả chín ngọt như: Sầu riêng, hồng chín, xoài chín... Các loại trái cây sấy khô, đóng hộp.

Chế độ ăn cho người bệnh đái tháo đường cần được xây dựng phù hợp với từng người bệnh, dựa trên tuổi, giới, tình trạng dinh dưỡng, mức độ lao động, tình trạng sức khỏe-bệnh tật và chỉ định của bác sĩ chuyên khoa Dinh dưỡng, Nội tiết. Người bệnh nên tái khám định kỳ, theo dõi đường huyết thường xuyên, kết hợp dinh dưỡng hợp lý với vận động thể lực để đạt hiệu quả điều trị tối ưu.