Tuyến tụy bị tấn công dồn dập dịp Tết, dấu hiệu nào cảnh báo cần đi viện?

Bệnh nhân nhập viện cấp cứu tại A9 Bạch Mai.

Gia tăng ca viêm tụy trong dịp Tết Nguyên đán

Sáng mùng 6 Tết, ông T.V.T (Bắc Ninh) được gia đình đưa tới Bệnh viện Bạch Mai trong tình trạng yếu, không thể tự đi lại, da vàng như nghệ. Có tiền sử mắc viêm gan B, từ chiều mùng 3 Tết, ông T. xuất hiện tình trạng mệt mỏi, chán ăn và vàng da bất thường. Thấy ông T. yếu hơn, gia đình vội đưa đến thẳng Bệnh viện Bạch Mai cấp cứu.

Đây chỉ là một trong số hàng nghìn bệnh nhân đến cấp cứu tại Bệnh viện Bạch Mai dịp Tết Nguyên đán vì bệnh lý tiêu hóa, viêm gan.

Điều dưỡng trưởng Lê Quang Trí, Trung tâm cấp cứu A9 cho biết, bệnh nhân viêm tụy và xuất huyết tiêu hóa chiếm tới 60% số ca vào cấp cứu tại đơn vị trong dịp Tết Nguyên đán. Để đáp ứng điều trị, bệnh viện tăng cường nhân lực ở các phòng nội soi để việc cấp cứu được thông suốt. Tính đến thời điểm sáng mùng 6 Tết, Phòng Hồi sức có 19 người nặng và rất nặng thì 60% là bị viêm tụy.

Trong dịp Tết Nguyên đán, theo ghi nhận của ngành y tế, hơn nửa triệu lượt khám, cấp cứu; hàng trăm nghìn ca phải nằm viện, và đặc biệt là làn sóng viêm tụy cấp tăng vọt ở nhiều bệnh viện tuyến tỉnh, tuyến trung ương.

Lý giải nguyên nhân dẫn đến gia tăng số ca viêm tuỵ, Thạc sĩ Lê Quang Trí cho hay, lễ Tết nhiều gia đình gặp gỡ, liên hoan, trong bữa ăn có uống rượu bia và nhiều người uống quá chén, nhậu nhiều, dẫn đến tỷ lệ viêm tụy, xuất huyết tiêu hóa gia tăng. Những người cấp cứu do viêm tụy, xuất huyết tiêu hóa hầu hết có tiền sử uống rượu nhiều. Ngoài ra, bệnh nhân mắc các bệnh mãn tính như suy thận, suy tim do ăn uống quá tải cũng phải nhập viện điều trị sớm hơn lịch hẹn.

Chia sẻ về nội dung này, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp cho biết, trong thực hành lâm sàng, rượu bia luôn nằm trong nhóm nguyên nhân hàng đầu gây viêm tụy cấp, và dịp Tết là thời điểm nguy cơ cao nhất.

'Khi uống nhiều rượu, ethanol và các sản phẩm chuyển hóa như acetaldehyde gây độc trực tiếp lên tế bào nang tụy, làm tụy tăng tiết men tiêu hóa bất thường. Các tiền men (dạng không hoạt động) lẽ ra chỉ được hoạt hóa ở ruột non lại bị 'đánh thức' ngay trong nhu mô tụy, khiến tuyến tụy rơi vào tình trạng 'tự phân hủy' chính mình với phù nề, hoại tử và viêm lan rộng', bác sĩ Hoàng nói.

Rượu còn làm tăng độ quánh và nồng độ protein trong dịch tụy, thúc đẩy hình thành các 'nút protein' gây tắc nghẽn các ống tụy nhỏ. Đồng thời, rượu có thể gây co thắt cơ vòng Oddi, làm cản trở đường thoát dịch tụy và mật xuống ruột, khiến áp lực trong hệ thống ống tụy tăng lên. Áp lực cao, dòng chảy ứ trệ, cộng với men tụy bị hoạt hóa sớm tạo điều kiện thuận lợi cho viêm tụy cấp bùng phát.

Trong các ca nặng, bệnh diễn tiến nhanh đến viêm tụy hoại tử, suy đa tạng, đòi hỏi hồi sức tích cực và vẫn có nguy cơ tử vong cao.

Tuy nhiên, không ít bệnh nhân viêm tụy cấp dịp Tết hoàn toàn không phải 'dân nhậu', mà là người có sẵn rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ. Mâm cỗ Tết với bánh chưng, thịt mỡ, giò chả, đồ chiên rán, nước ngọt, bánh kẹo, mứt làm nồng độ triglyceride trong máu tăng đột biến, đặc biệt khi người bệnh tạm ngưng thuốc hoặc 'quên' chế độ ăn.

Khi triglyceride tăng rất cao, các hạt chylomicron kích thước lớn có thể gây tắc các mao mạch tụy, dẫn đến thiếu máu cục bộ và hoại tử tế bào nang tụy. Enzyme tụy phân giải triglyceride thành acid béo tự do với nồng độ cao, gây độc cho tế bào tụy và mạch máu, làm môi trường tại chỗ toan hóa, dễ kích hoạt tiền men và khởi phát viêm tụy cấp.

Bên cạnh mỡ máu, sỏi mật và yếu tố cơ học đường mật cũng chiếm một phần đáng kể trong nhóm không do rượu. Những viên sỏi nhỏ hoặc bùn mật có thể di chuyển xuống đoạn cuối ống mật chủ, kẹt tại cơ vòng Oddi – nơi chung đường ra của mật và dịch tụy – gây tắc nghẽn, tăng áp lực trong ống tụy và làm rò men tụy ra mô chung quanh. Một số trường hợp, mật trào ngược vào ống tụy, trực tiếp kích hoạt tiền men, khiến bệnh cảnh trở nên dữ dội, dễ dẫn đến biến chứng hoại tử, nhiễm trùng.

Ở người cao tuổi dùng nhiều thuốc mạn tính, một số thuốc hạ mỡ máu, thuốc huyết áp, thuốc đái tháo đường, thuốc lợi tiểu hoặc kháng sinh có thể liên quan đến viêm tụy cấp qua cơ chế độc tế bào, rối loạn vi tuần hoàn hoặc phản ứng miễn dịch. Dịp Tết, việc tự ý bỏ thuốc, dùng thuốc giảm đau, 'thuốc bổ' không rõ nguồn gốc càng làm tuyến tụy thêm gánh nặng.

Khi nào bạn cần phải tới viện ngay lập tức?

Bác sĩ Hoàng chỉ ra thách thức lớn trong viêm tụy cấp là triệu chứng ban đầu dễ bị nhầm với đau dạ dày hay rối loạn tiêu hóa thông thường. Nhiều bệnh nhân kể rằng ban đầu chỉ đau âm ỉ vùng trên rốn, đầy bụng, nghĩ do ăn nhiều hoặc uống chút rượu, nên tự uống thuốc dạ dày, thuốc giảm đau. Chỉ đến khi cơn đau trở nên dữ dội, lan ra sau lưng, không tư thế nào đỡ, kèm buồn nôn, nôn liên tục, mệt lả, họ mới vội vàng vào viện – lúc đó không ít trường hợp đã ở thể nặng.

Đặc trưng của cơn đau trong viêm tụy cấp là đau vùng thượng vị, có thể lệch trái hoặc phải, lan ra sau lưng như bị 'siết chặt', kéo dài nhiều giờ, ít đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường. Người bệnh thường buồn nôn, nôn nhiều nhưng nôn xong không thấy đỡ đau, kèm chướng bụng, chán ăn, có thể sốt, vã mồ hôi, khó thở, tụt huyết áp. Đây là những dấu hiệu cảnh báo cần đến cơ sở y tế ngay, tuyệt đối không cố chịu ở nhà hay tự uống thêm thuốc giảm đau, thuốc 'chống đầy bụng'.

Điều đáng chú ý là viêm tụy cấp không chỉ gặp ở người lớn tuổi mà còn xuất hiện ở người trẻ, thậm chí chưa từng đi khám mỡ máu, chỉ vì vài ngày liền ăn uống thả ga, uống nhiều rượu bia. Nhiều ca nhập viện với viêm tụy cấp nặng, triglyceride máu tăng vọt là hồi chuông cảnh báo rằng rối loạn chuyển hóa đang âm thầm hiện diện trong cộng đồng, và Tết là thời điểm dễ 'kích hoạt' nhất.

Do đó, bác sĩ Hoàng khuyến cáo, với người có bệnh nền như mỡ máu cao, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, sỏi mật, việc tái khám, kiểm tra mỡ máu, đường huyết, siêu âm ổ bụng trước các kỳ nghỉ lễ dài ngày rất quan trọng để lên kế hoạch ăn uống an toàn. Suốt kỳ nghỉ, cần tuân thủ thuốc đều đặn, không tự ý 'nghỉ thuốc cho thoải mái', vì chỉ vài ngày gián đoạn đã đủ làm rối loạn chuyển hóa, tăng nguy cơ viêm tụy, đột quỵ, nhồi máu cơ tim.

Trong bữa ăn, nên ưu tiên nguyên tắc 'rau đi trước, đạm nạc theo sau, chất béo và đường bớt lại'. Bắt đầu bữa bằng rau xanh, canh, món luộc để tạo cảm giác no, giảm khẩu phần đồ chiên rán, nhiều mỡ. Tránh để quá đói rồi ăn bù một bữa rất lớn, vì lúc đó gan, tụy và hệ tiêu hóa phải làm việc quá tải. Nước ngọt, bia, rượu, bánh kẹo, mứt nên là 'gia vị xã giao', không phải khẩu phần chính ngày nào cũng có.

Với rượu bia, càng hạn chế càng tốt; người có tiền sử viêm tụy cấp, mỡ máu rất cao, bệnh gan nên coi rượu bia là 'chất cấm' trong dịp này. Nếu bắt buộc phải uống vì giao tiếp, hãy nhớ: không uống khi đói, không uống dồn dập trong thời gian ngắn, xen kẽ nước lọc, tuyệt đối tránh cố uống vượt quá sức chịu đựng của cơ thể. Mỗi ly rượu bớt đi là một nguy cơ nhập viện được giảm bớt.

Sau mỗi bữa ăn, thay vì ngồi lì xem tivi hoặc tụ tập tĩnh tại, hãy đứng lên đi bộ nhẹ 15-30 phút để hỗ trợ tiêu hóa, kiểm soát đường huyết, mỡ máu. Giữ nhịp sinh hoạt gần với ngày thường như ngủ đủ, hạn chế thức khuya triền miên, chia sẻ việc nhà để giảm stress để giúp hệ nội tiết, trong đó có tụy, hoạt động ổn định hơn.