Chuẩn bị cho tuổi già từ tuổi 40: Làm gì để duy trì khả năng sống khỏe, tự chủ?

Thạc sĩ, bác sĩ Đoàn Dư Mạnh tư vấn cho người bệnh. (Ảnh: NV cung cấp)

Bộ Y tế đưa nội dung hướng dẫn, cung cấp kiến thức, kỹ năng chuẩn bị cho tuổi già đối với người từ 40 tuổi trở lên vào chương trình thực hiện giai đoạn 2026-2030.

Đây là một trong những nội dung nhằm thích ứng với già hóa dân số được quy định tại Thông tư hướng dẫn một số nội dung thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030 vừa được ban hành.

Phòng bệnh từ tuổi 40, giảm nguy cơ khi về già

Chia sẻ về hướng dẫn mới này của Bộ Y tế, Thạc sĩ, bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch và Đột quỵ Quốc tế, Bệnh viện đa khoa Phương Đông cho hay, việc chuẩn bị kiến thức và sức khỏe cho tuổi già từ tuổi 40 là hướng đi phù hợp cả về mặt sinh học và thực tiễn. Nhiều bệnh lý thường gặp ở tuổi cao như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, đái tháo đường, tai biến mạch máu não... đều là những quá trình âm thầm, tích lũy trong hàng chục năm.

Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh cho rằng chủ trương chuẩn bị cho tuổi già từ tuổi 40 là một hướng đi rất đúng. Lâu nay, nhiều người quen với suy nghĩ chăm sóc sức khỏe người cao tuổi là việc bắt đầu khi đã cao tuổi, tức khi bệnh đã có, biến chứng đã xuất hiện.

Tuy nhiên, cơ thể con người không vận hành theo cách đó. Những căn bệnh khiến tuổi già trở nên nặng nề như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, đái tháo đường, tai biến mạch máu não... đều là những quá trình âm thầm, tích lũy trong hàng chục năm. Đến tuổi 60, 70 thì phần lớn chỉ còn là lúc 'trả nợ' cho những gì đã diễn ra từ tuổi 40, 50.

'Việc lấy mốc 40 tuổi làm điểm bắt đầu chuẩn bị là hợp lý cả về mặt sinh học lẫn thực tiễn. Tuổi 40 là một ngưỡng khá đặc biệt. Đây là giai đoạn các yếu tố nguy cơ bắt đầu 'lộ diện' nhưng cơ thể vẫn còn khả năng đảo ngược', bác sĩ Mạnh nói.

Theo chuyên gia này, ở tuổi 40, thành mạch máu bắt đầu kém đàn hồi hơn, huyết áp có xu hướng nhích lên, chuyển hóa mỡ và đường chậm lại, cân nặng dễ tăng trong khi vận động lại ít đi vì công việc, gia đình.

Điều đáng nói là ở tuổi này, rất nhiều người vẫn thấy mình khỏe. Họ chưa có triệu chứng gì rõ rệt nên chủ quan. Nhưng trong lòng mạch, quá trình xơ vữa có thể đã âm thầm khởi phát.

'Riêng với chuyên ngành tim mạch, chúng tôi vẫn nói với nhau rằng bệnh mạch máu là ‘kẻ giết người thầm lặng’ - đến khi có biểu hiện thì thường đã là nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Can thiệp ở tuổi 40 là can thiệp khi còn kịp, còn ở tuổi 60 nhiều khi đã là xử lý hậu quả', bác sĩ Mạnh nói.

Theo bác sĩ, thực tế có một nghịch lý mà ngành y đang trăn trở: chúng ta đã kéo dài được tuổi thọ, nhưng chưa kéo dài tương xứng được số năm sống khỏe. Sống lâu mà phần lớn quãng đời sau cùng phải gắn với thuốc men, với bệnh viện, với sự phụ thuộc vào người khác thì đó không phải là mục tiêu mỗi người mong muốn.

Phần lớn thời gian sống chung với bệnh tật đến từ các bệnh mạn tính, trong đó bệnh tim mạch và đột quỵ là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn phế.

Một ca đột quỵ không chỉ đe dọa tính mạng mà nếu qua khỏi cũng có thể để lại di chứng liệt, mất khả năng tự chăm sóc, biến người bệnh và cả gia đình họ thành gánh nặng kéo dài.

'Điều tôi muốn nhấn mạnh là: rất nhiều năm bệnh tật trong số đó hoàn toàn có thể phòng tránh hoặc trì hoãn được, nếu chúng ta hành động sớm', bác sĩ Mạnh nhấn mạnh.

Chủ động từ hôm nay để giảm gánh nặng bệnh tật tuổi già

Bước sang tuổi 40, theo bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, mỗi người có thể bắt đầu chuẩn bị cho sức khỏe tuổi già từ những việc rất giản dị nhưng cần làm đều đặn.

Trước hết là biết rõ các chỉ số của chính mình: huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng, vòng eo. Nhiều người không hề biết huyết áp của mình là bao nhiêu cho đến khi nhập viện. Chỉ cần kiểm tra định kỳ, có thể phát hiện vấn đề từ khi nó còn là con số trên giấy, chưa thành cơn bệnh trên giường.

Bên cạnh đó là vận động. Không cần tập luyện cường độ cao, chỉ cần đi bộ nhanh, đạp xe, vận động vừa sức đều đặn mỗi ngày cũng đủ giúp mạch máu dẻo dai hơn, huyết áp ổn định hơn.

Về chế độ ăn, cần giảm muối, giảm mỡ động vật, giảm đồ ngọt và rượu bia, tăng rau xanh. Đồng thời, cần bỏ thuốc lá - một trong những yếu tố nguy cơ tim mạch mà mỗi người có thể chủ động loại bỏ hoàn toàn.

'Nghe qua thì đây đều là những lời khuyên quen thuộc. Nhưng chính sự bền bỉ với những điều quen thuộc ấy, duy trì trong mười, hai mươi năm, mới là thứ tạo ra khác biệt cho tuổi già', bác sĩ Đoàn Dư Mạnh nói.

Riêng về tim mạch, với người từ 40 tuổi, bác sĩ cho rằng nên có một lần kiểm tra sức khỏe tim mạch tương đối bài bản, sau đó duy trì định kỳ.

Cơ bản nhất là đo huyết áp, xét nghiệm đường huyết và mỡ máu, điện tâm đồ. Với những người có yếu tố nguy cơ như tiền sử gia đình có người mắc bệnh tim mạch, đột quỵ sớm, người hút thuốc lâu năm, thừa cân, hoặc đã có tăng huyết áp, đái tháo đường thì cần được thăm khám và tư vấn chuyên sâu hơn, tùy theo chỉ định của bác sĩ.

Mục tiêu không phải là làm cho người ta lo lắng mà để mỗi người biết mình đang đứng ở đâu trên bản đồ nguy cơ, từ đó chủ động điều chỉnh.

'Phát hiện một mạch máu bắt đầu hẹp khi chưa có triệu chứng bao giờ cũng nhẹ nhàng hơn rất nhiều so với việc cấp cứu một cơn đột quỵ đã xảy ra', bác sĩ Đoàn Dư Mạnh nói.

Đưa phát hiện sớm bệnh về gần người dân

Về việc tổ chức các chiến dịch khám, phát hiện sớm bệnh thường gặp ở người cao tuổi ngay tại địa phương, bác sĩ Đoàn Dư Mạnh cho rằng đây là cách làm cần thiết.

'Đưa việc phát hiện sớm về tận xã, phường là cách thu hẹp khoảng cách giữa người dân và dịch vụ y tế', bác sĩ nói.

Theo ông, nhiều người, nhất là ở vùng xa, có tâm lý ngại đi khám khi chưa thấy đau ốm, hoặc e ngại chi phí, đường sá. Chiến dịch cộng đồng giúp gỡ bỏ rào cản đó, đồng thời lập được danh sách theo dõi để không ai bị 'lọt' khỏi hệ thống chăm sóc.

Về phía các cơ sở chuyên sâu, vai trò là tiếp nhận, xử lý những trường hợp được sàng lọc ra và cần can thiệp sâu hơn. Khi mạng lưới từ cộng đồng đến bệnh viện chuyên khoa vận hành đồng bộ, người bệnh sẽ được phát hiện sớm hơn và điều trị đúng lúc hơn.

Với những người đang ở tuổi 40, bác sĩ Đoàn Dư Mạnh cho rằng cần nhìn sức khỏe tuổi già như kết quả của quá trình chuẩn bị từ hôm nay.

'Sức khỏe tuổi già không phải là điều tự nhiên mà có, cũng không phải thứ đến tuổi mới lo. Nó là một phần kết quả của những lựa chọn nhỏ mà chúng ta thực hiện mỗi ngày, từ hôm nay', bác sĩ nói.

Theo bác sĩ, đầu tư cho sức khỏe ở tuổi 40 là khoản đầu tư sinh lời chắc chắn, không phải để sống thật lâu mà để những năm tháng sau này được sống một cách khỏe mạnh, tự chủ và bình an bên những người mình thương yêu.

'Chuẩn bị cho tuổi già, suy cho cùng, chính là món quà chúng ta dành cho chính mình của 20-30 năm sau', bác sĩ Mạnh chia sẻ.

Theo Thông tư hướng dẫn Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 vừa ban hành, Bộ Y tế sẽ tổ chức hướng dẫn, cung cấp kiến thức, kỹ năng chuẩn bị cho tuổi già từ khi còn trẻ đối với người từ 40 tuổi trở lên cho nhóm cán bộ y tế - dân số các cấp. Các nội dung gồm lối sống lành mạnh, rèn luyện sức khỏe, chăm sóc người cao tuổi tại nhà, chuẩn bị tài chính, lao động và việc làm phù hợp. Dựa trên tài liệu mẫu do Bộ Y tế cung cấp, các địa phương phát triển tài liệu phù hợp với phong tục, tập quán và ngôn ngữ vùng miền. Các địa phương tổ chức tư vấn, hướng dẫn, phổ biến kiến thức, kỹ năng về chuẩn bị cho tuổi già trong hoạt động của các câu lạc bộ chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng; đồng thời lồng ghép nội dung này vào các hoạt động văn hóa của địa phương.