Để vốn FDI trở thành công cụ nâng cấp năng lực quốc gia

Trong gần 40 năm thi hành Luật Đầu tư nước ngoài, vốn FDI đã mang lại nhiều đóng góp quan trọng cho nền kinh tế Việt Nam, với tỷ trọng khoảng 20% GDP và gần 70% kim ngạch xuất khẩu.

Ngày 13-5, tại Diễn đàn Nhịp cầu phát triển Việt Nam 2026 với chủ đề 'Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và kinh tế trong nước hợp lực tạo sức bật tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới', TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, chia sẻ, nguồn vốn FDI đã thể hiện sức tăng trưởng vượt bậc khi tăng gấp rưỡi chỉ trong vòng 5 năm, từ 2,9 triệu tỷ đồng lên khoảng 4,2 triệu tỷ đồng. Không chỉ dừng lại ở con số đăng ký (khoảng 184 tỷ USD), tỷ lệ giải ngân vốn FDI tại Việt Nam đạt mức rất cao, lên tới 85%.

Tuy nhiên, thực tiễn thu hút vốn FDI thời gian qua cũng bộc lộ không ít tồn tại. Luật sư Bùi Văn Thành, Trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới, Phó Chủ tịch Thường trực Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam (VIPFA), đánh giá, nhiều dự án FDI vẫn vận hành như 'ốc đảo' sản xuất: nhập khẩu linh kiện - lắp ráp - xuất khẩu mà không thực sự 'cắm rễ' sâu vào nền kinh tế nội địa. Mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước lỏng lẻo nên giá trị gia tăng mà Việt Nam nhận được còn hạn chế... Nguyên nhân của tình trạng này một phần do mô hình thu hút vốn FDI dựa trên lợi thế chi phí thấp (đất đai, nhân công) đến lúc 'chạm trần', không còn là lợi thế cạnh tranh bền vững hiện nay. Một trở ngại khác là năng lực xử lý những ngành công nghệ mới còn chậm, thủ tục hành chính phức tạp - dù không ngừng được điều chỉnh, đơn giản hóa.

Để thực sự bước vào kỷ nguyên 'vươn mình' và đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, theo nhiều chuyên gia, mỗi năm Việt Nam cần khoảng 35-40 tỷ USD vốn giải ngân từ khu vực FDI. Nguồn vốn này phải đảm bảo 'chảy' vào những dự án hỗ trợ tăng trưởng xanh, có trách nhiệm xã hội, nâng cao năng lực tự chủ công nghệ của Việt Nam và gia tăng giá trị cho nền kinh tế.

TS Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, nhận định, vấn đề cốt lõi là biến vốn FDI thành công cụ để nâng cấp năng lực quốc gia. Theo đó, sớm thay đổi bộ tiêu chí đánh giá vốn FDI theo hướng không chỉ nhìn vào con số vốn đăng ký mà căn cứ vào hiệu quả thực tế: sản phẩm có tầm cỡ công nghệ khu vực không; có khả năng lan tỏa công nghệ và tạo ra giá trị xuất khẩu thực chất không? Đồng thời, chính sách ưu đãi cần được điều chỉnh, thiết kế dựa trên đóng góp mục tiêu: chỉ trao ưu đãi tối đa cho những dự án mang lại công nghệ lõi, dẫn dắt và đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng chiến lược của quốc gia. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng hệ sinh thái để doanh nghiệp Việt lớn lên cùng doanh nghiệp FDI, trong đó việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về nhà cung ứng là rất cấp thiết, giúp cho các nhà đầu tư dễ dàng kết nối với đối tác trong nước...

Bên cạnh kết nối về sản xuất, một hướng đi mới được các chuyên gia gợi mở đó là kết nối thông qua thị trường tài chính và đầu tư gián tiếp. Việc doanh nghiệp nước ngoài mua cổ phần của doanh nghiệp Việt (hoặc ngược lại, nhà đầu tư Việt đầu tư vào các doanh nghiệp FDI) là một hình thức liên kết chặt chẽ… Khi được hoàn thiện theo hướng minh bạch, nhất quán và kiến tạo, thể chế sẽ trở thành một loại tài sản đặc biệt của Việt Nam trong những dự án FDI, tạo niềm tin để nhà đầu tư nước ngoài gắn bó lâu dài với Việt Nam.