Hẹp động mạch cảnh có thể báo trước đột quỵ

Thực hiện can thiệp mạch cảnh cho bệnh nhân tại Bệnh viện Bạch Mai cơ sở Ninh Bình. (Ảnh: BVCC)

Đừng chủ quan với những cơn thiếu máu não thoáng qua

Động mạch cảnh là hai mạch máu lớn chạy dọc hai bên cổ, đưa máu từ tim lên nuôi não. Hẹp động mạch cảnh xảy ra khi lòng mạch bị thu hẹp, thường gặp nhất tại vị trí chia đôi giữa động mạch cảnh chung và động mạch cảnh trong. Nguyên nhân chủ yếu là do xơ vữa động mạch.

Tuổi cao, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và hút thuốc lá là những yếu tố làm tăng nguy cơ xơ vữa. Khi lớp nội mạc thành mạch bị tổn thương, cholesterol, đặc biệt là LDL-cholesterol, lắng đọng cùng phản ứng viêm tạo thành mảng xơ vữa, khiến lòng mạch hẹp dần.

Tình trạng này có thể làm giảm lượng máu lên não. Nguy hiểm hơn, khi mảng xơ vữa nứt vỡ, các mảnh vụn hoặc huyết khối có thể bong ra, theo dòng máu lên não và gây tắc động mạch não, dẫn đến đột quỵ thiếu máu não.

Theo Tiến sĩ, bác sĩ Bùi Nguyên Tùng, Viện Tim mạch, Bệnh viện Bạch Mai, khoảng 15-20% trường hợp nhồi máu não có liên quan đến xơ vữa động mạch cảnh.

Dữ liệu trên 1.191 người bệnh bị cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc nhồi máu não tại Bệnh viện Bạch Mai cho thấy cứ 100 người thì có khoảng 5 người (5,2%) bị hẹp động mạch cảnh từ 50% trở lên ở cùng bên với vùng não bị tổn thương.

Nam giới dễ gặp tình trạng này hơn nữ giới khoảng 4-5 lần. Cứ thêm mỗi 10 tuổi, nguy cơ bị hẹp động mạch cảnh tăng khoảng 1,5 lần. Người từng có tiền sử đột quỵ cũng có khả năng bị bệnh cao gấp khoảng 2 lần người bình thường.

Theo bác sĩ Tùng, hẹp động mạch cảnh được chia thành 2 nhóm: có triệu chứng và không có triệu chứng. Trong đó, nhóm không có triệu chứng đặc biệt dễ bị bỏ qua bởi người bệnh có thể hoàn toàn không nhận thấy bất thường và chỉ phát hiện tình cờ khi đi khám.

Ngược lại, hẹp động mạch cảnh có triệu chứng được xác định khi người bệnh từng bị nhồi máu não hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua thuộc vùng động mạch bị hẹp trong vòng 6 tháng gần đây.

Cơn thiếu máu não thoáng qua có thể gây những biểu hiện giống đột quỵ như yếu hoặc tê một bên cơ thể, méo miệng, nói khó hoặc mù thoáng qua một mắt. Các triệu chứng có thể chỉ kéo dài vài phút đến dưới một giờ rồi tự hết hoàn toàn.

Trường hợp hẹp khít động mạch cảnh được phát hiện và đặt stent điều trị tại Viện Tim mạch, Bệnh viện Bạch Mai.

Nhưng việc triệu chứng tự hết không có nghĩa là nguy hiểm đã qua. Theo các bác sĩ, cơn thiếu máu não thoáng qua là một lời cảnh báo nguy hiểm bởi đột quỵ thực sự có thể xảy ra ngay sau đó. Vì vậy, người bệnh không nên chờ xem triệu chứng có xuất hiện trở lại hay không mới đi khám.

Đặc biệt, Tiến sĩ, bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Tiến Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết ở người bệnh hẹp động mạch cảnh đã có triệu chứng và chỉ điều trị bằng thuốc, nguy cơ đột quỵ tái phát trong vòng 14 ngày đầu có thể vào khoảng 11,5%, tức cứ khoảng 9 người thì có 1 người bị đột quỵ lại.

Do đó, với những người bệnh cần can thiệp để khai thông động mạch cảnh, việc thăm khám và điều trị không nên bị kéo dài trong nhiều tuần.

Khi xuất hiện các dấu hiệu đột ngột như yếu hoặc tê một bên mặt, tay, chân; méo miệng; nói khó; mờ hoặc mất nhìn một mắt như có 'tấm rèm che', người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ hoặc gọi 115. Ngay cả khi các triệu chứng tự hết sau vài phút, người bệnh cũng không nên chủ quan.

Phát hiện sớm để ngăn đột quỵ

Tiến sĩ, bác sĩ Bùi Nguyên Tùng nhấn mạnh, những người từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc nhồi máu não cần được kiểm tra sàng lọc bệnh lý động mạch cảnh theo khuyến cáo hiện hành.

Ngoài ra, người lớn tuổi, nam giới hoặc có tiền sử tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc lá, từng bị đột quỵ nên đi khám sức khỏe định kỳ và trao đổi với bác sĩ về việc có cần sàng lọc, tầm soát tổn thương động mạch cảnh bằng siêu âm hay không.

Siêu âm Doppler động mạch cảnh thường được thực hiện đầu tiên. Nếu phát hiện hẹp đáng kể, người bệnh cần được chụp cắt lớp vi tính mạch máu hoặc cộng hưởng từ mạch máu để xác nhận. Chụp mạch số hóa xóa nền, là một thủ thuật xâm lấn, chỉ được thực hiện khi các kết quả không thống nhất.

Việc xác định chính xác mức độ hẹp rất quan trọng bởi cùng một vị trí hẹp nhưng nếu đo theo những cách khác nhau có thể cho kết quả khác nhau, ảnh hưởng đến quyết định điều trị. Vì vậy, người bệnh nên mang theo kết quả các lần khám trước khi đi kiểm tra.

Hẹp động mạch cảnh nặng hoàn toàn có thể điều trị. Với người bệnh đã có triệu chứng và hẹp từ 70-99%, việc khai thông mạch máu bằng phẫu thuật bóc mảng xơ vữa hoặc đặt stent động mạch cảnh có chỉ định rõ ràng nếu nguy cơ của thủ thuật ở mức chấp nhận được.

Với mức hẹp 50-69%, bác sĩ sẽ cân nhắc kỹ hơn dựa trên tình trạng của từng người bệnh. Trong khi đó, với mức hẹp dưới 50%, điều trị bằng thuốc tối ưu vẫn là nền tảng.

Tiến sĩ, bác sĩ chuyên khoa KII Nguyễn Tiến Dũng - Phó Giám đốc Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai thăm khám cho người bệnh đột quỵ.

Dù có can thiệp hay không, người bệnh vẫn cần dùng thuốc đều đặn theo chỉ định, kiểm soát huyết áp, mỡ máu, đường huyết và bỏ thuốc lá.

Ngay cả người chưa có triệu chứng cũng không nên chủ quan. Một nghiên cứu lớn trên những người hẹp động mạch cảnh từ 70% trở lên nhưng chưa có triệu chứng cho thấy sau 4 năm, cứ 100 người chỉ dùng thuốc thì khoảng 6 người bị đột quỵ hoặc tử vong, so với gần 3 người ở nhóm được can thiệp tái thông bằng đặt stent hoặc phẫu thuật bóc nội mạc động mạch cảnh.

Như vậy, bên cạnh điều trị nội khoa, tái thông mạch máu có thể giúp giảm thêm nguy cơ đột quỵ trong tương lai ở những trường hợp phù hợp. Với người hẹp dưới 70% chưa có triệu chứng, dùng thuốc đều đặn kết hợp thăm khám và siêu âm theo dõi định kỳ là cần thiết để phát hiện sớm khi mức độ hẹp tiến triển.

Không chỉ đánh giá 'hẹp bao nhiêu phần trăm', các bác sĩ còn xem xét đặc điểm của mảng xơ vữa. Chảy máu trong mảng, mảng bị loét hoặc những dấu hiệu bất ổn khác có thể liên quan đến nguy cơ đột quỵ. Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại chưa đủ để chỉ dựa vào đặc điểm của mảng xơ vữa nhằm mở rộng chỉ định can thiệp.

Theo Tiến sĩ, bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Tiến Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai, với người có cơn thiếu máu não thoáng qua, mù thoáng qua một mắt, yếu liệt tay chân, nói khó hoặc những dấu hiệu bất thường khác về thần kinh, kiểm tra động mạch cảnh sớm có thể giúp tìm ra nguyên nhân và quan trọng hơn là ngăn một cơn đột quỵ tiếp theo khi vẫn còn cơ hội can thiệp.