'Cơn lốc' phim ngắn AI và hệ lụy: Cần tiêu chí cho cuộc chơi mới

Hàng loạt phim do AI tạo có nội dung tiêu cực đang xuất hiện dày đặc trên các nền tảng mạng xã hội (Ảnh chụp màn hình)

Theo các chuyên gia, AI có thể mở thêm năng lực sáng tạo, nhưng quá trình ứng dụng công nghệ cần có những tiêu chí phù hợp để người làm phim làm chủ công cụ, thay vì để công nghệ dẫn dắt.

Cần tiêu chí cho sáng tạo bằng AI

Phân tích sự thay đổi mà AI đang tạo ra đối với điện ảnh, TS Phạm Huy Quang, Hiệu trưởng Trường ĐH Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM cho rằng, AI không nhất thiết là mối đe dọa đối với ngành. Nếu được sử dụng có kiểm soát, công nghệ có thể mở thêm không gian và năng lực sáng tạo cho người làm phim.

Theo TS Phạm Huy Quang, việc định hướng và kiểm soát là cần thiết bởi nếu sử dụng không phù hợp, nội dung được tạo ra có thể không tương thích với thuần phong mỹ tục, xu hướng thị trường và những định hướng phát triển của ngành. 'AI có thể hỗ trợ các bạn làm phim. Các bạn không nhất thiết phải có những thiết bị đắt tiền như máy quay, đèn chiếu sáng hay bộ dựng. Chỉ cần có câu lệnh phù hợp, công nghệ có thể hỗ trợ tạo ra nhiều thành phần của quá trình sản xuất', ông nói.

Chính sự dễ tiếp cận ấy cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực sử dụng công nghệ. Theo TS Phạm Huy Quang, cần có những bộ tiêu chí để kiểm soát quá trình sáng tạo bằng AI, đặc biệt ở phần nội dung và tư tưởng của tác phẩm. Ông cho rằng AI có thể hỗ trợ người làm phim hình dung trước bối cảnh, ánh sáng, chuyển động, diễn xuất hoặc tạo bản phân cảnh. Những công đoạn trước đây phải thực hiện thủ công nay có thể được rút ngắn đáng kể nhờ công nghệ. Đây là lợi thế đối với những người trẻ chưa có điều kiện đầu tư nhiều thiết bị sản xuất.

Từ góc độ đào tạo, Trường ĐH Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM cũng bắt đầu đưa các học phần liên quan đến AI vào chương trình, giúp sinh viên hiểu và kiểm soát công nghệ thay vì để công nghệ thay thế quá trình sáng tạo của người làm phim.

Dù AI có thể tạo hình ảnh, chuyển động, bối cảnh và nhiều thành phần kỹ thuật, TS Phạm Huy Quang cho rằng yếu tố quyết định của điện ảnh vẫn là cảm xúc mà tác phẩm tạo ra cho người xem. 'Quan trọng nhất của phim ảnh là cảm xúc. Làm gì thì làm, cuối cùng phải mang lại cảm xúc cho người xem. Chứ không phải chúng ta làm phim hay đến mấy, diễn viên diễn tốt đến mấy nhưng không có cảm xúc đến khán giả thì vẫn không đạt được giá trị cuối cùng', ông nói.

Hiệu trưởng Trường ĐH Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM nhấn mạnh, AI đặc biệt hữu ích trong việc hình dung ý tưởng, tạo bản demo hoặc xây dựng bản phân cảnh. Công nghệ có thể rút ngắn một số công đoạn, giúp người làm phim nhìn thấy trước bối cảnh, ánh sáng, chuyển động và hiệu ứng muốn thể hiện. Nhưng một bộ phim vẫn cần con người tham gia vào quá trình sáng tạo và tổ chức câu chuyện. Đây cũng là lý do AI có thể phù hợp hơn với một số dạng phim, trong đó có hoạt hình, trong khi phim tài liệu, phim truyện đặt ra những yêu cầu đặc thù về tính hiện thực và sự tôn trọng đời sống.

Chia sẻ với Văn Hóa, đạo diễn Hồ Ngọc Xum cho rằng AI có thể hỗ trợ quá trình làm phim nhưng khó thay thế hoàn toàn con người. Theo ông, công nghệ hiện nay có thể tạo ra những biểu hiện hình ảnh nhất định, song những yếu tố thuộc về con người vẫn là phần khó thay thế. 'Công nghệ AI chỉ hỗ trợ, khó có thể thay thế con người thật. Tuy nhiên, tôi cho rằng các cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, điện ảnh cần có sự định hướng', đạo diễn Hồ Ngọc Xum nói.

Số lượng không đồng nghĩa với chất lượng

Những yêu cầu về tiêu chí, định hướng càng trở nên rõ hơn khi AI đang làm thay đổi gần như toàn bộ quy trình sản xuất phim. Trước đây, một tác phẩm dù có thời lượng ngắn, vẫn cần đến biên kịch, đạo diễn, diễn viên, trường quay và ê kíp hậu kỳ. Thời gian, nhân lực và chi phí là những yếu tố giới hạn số lượng tác phẩm có thể đưa ra thị trường. AI đang làm thay đổi những giới hạn ấy khi có thể tham gia vào nhiều công đoạn, từ gợi ý cốt truyện, phát triển kịch bản, tạo nhân vật, bối cảnh, chuyển động đến lồng tiếng, dịch thuật và hậu kỳ.

Phim ứng dụng AI hiện tồn tại ở nhiều mức độ. Có tác phẩm vẫn sử dụng diễn viên thật nhưng đưa AI vào một số công đoạn; cũng có sản phẩm tạo dựng nhân vật, bối cảnh bằng công nghệ. Vì thế, khái niệm 'phim AI' không đồng nghĩa toàn bộ hình ảnh trong phim đều do máy tạo ra.

Thay đổi đáng chú ý là khả năng sản xuất hàng loạt. Khi một mô típ hoặc cách mở đầu cho thấy khả năng giữ chân người xem, nhà sản xuất có thể nhanh chóng tạo thêm nhiều biến thể mà không phải xây dựng lại toàn bộ quy trình. Tên nhân vật, gương mặt, giọng nói, bối cảnh có thể thay đổi, trong khi khung xung đột gần như được giữ nguyên.

Không gian phát hành cũng mở rộng khi AI giúp phim vượt qua rào cản ngôn ngữ. Các công cụ dịch, lồng tiếng và tạo phụ đề cho phép một tác phẩm nhanh chóng có thêm nhiều phiên bản để tiếp cận các thị trường khác. Sau khi được Việt hóa, nội dung có thể tiếp tục bị chia nhỏ và phát tán qua nhiều tài khoản. Từ đó hình thành mô hình khai thác sự chú ý của người xem. Lượt xem, quảng cáo, lượng người theo dõi hay lưu lượng truy cập được dẫn sang website, ứng dụng khác đều có thể tạo ra giá trị kinh tế.

Cách kể chuyện cũng thường được thiết kế để duy trì tò mò và kéo dài cảm xúc. Khi một tập kết thúc, họ tiếp tục được đề xuất những tập khác hoặc các bộ phim có mô típ tương tự. Các tập không phải lúc nào cũng xuất hiện đúng thứ tự, khiến người xem có xu hướng tìm đến tài khoản đăng tải hoặc đường dẫn được giới thiệu để xem trọn vẹn câu chuyện. Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở số lượng phim tăng nhanh, mà còn ở loại nội dung đang được sản xuất và phân phối. Một số phim ngắn khai thác dày đặc các tình huống bắt nạt, làm nhục, ngoại tình, coi thường người nghèo, chèn ép cấp dưới, bạo lực, ngược đãi trẻ em...

Phim ảnh hoàn toàn có thể phản ánh cái xấu để cảnh báo hoặc phê phán. Nhưng khi bạo lực trở thành phương tiện tạo cao trào, đồng thời là cách giải quyết xung đột, câu chuyện có thể gieo vào người xem những cách nhìn lệch lạc về quyền lực, tiền bạc và công bằng. Trong một số mô típ, nhân vật chỉ được tôn trọng sau khi thân phận giàu có được hé lộ hoặc khi phía sau họ xuất hiện một người có quyền lực; pháp luật và các thiết chế xã hội gần như vắng bóng trong quá trình giải quyết mâu thuẫn.

Sự phát triển của phim ngắn AI đang đặt điện ảnh trước thay đổi lớn về phương thức sản xuất hơn là câu chuyện đơn giản về việc máy móc thay thế con người. Công nghệ giúp việc làm phim trở nên dễ tiếp cận hơn, rút ngắn nhiều công đoạn và mở rộng khả năng thử nghiệm. Nhưng khi số lượng tác phẩm có thể tăng rất nhanh, yêu cầu về chất lượng, bản sắc, trách nhiệm nội dung và năng lực thẩm định cũng trở nên cấp thiết hơn.

AI mở rộng cánh cửa làm phim cho nhiều người, nhất là những người trẻ chưa có điều kiện về thiết bị và kinh phí. Nhưng khi công nghệ giúp việc sản xuất trở nên nhanh và dễ hơn, những tiêu chí về nội dung, chất lượng và trách nhiệm sáng tạo càng cần được đặt ra rõ ràng. Đó cũng là cách để AI trở thành công cụ hỗ trợ người làm phim, thay vì cuốn quá trình sáng tạo đi theo tốc độ của công nghệ.