Tên đường - mảnh ghép của đô thị - Bài 1: 'Bảo tàng mở' giữa lòng thành phố

LTS: Sau khi hợp nhất 2 tỉnh Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu vào TPHCM, cùng cơ hội mở rộng không gian phát triển, thành phố cũng đối diện nhiều vấn đề mới trong quản lý đô thị. Một trong số đó là chuyện tên đường - nơi vừa là địa chỉ hành chính, vừa gắn với lịch sử, ký ức và bản sắc văn hóa của mỗi vùng đất. PV Báo SGGP đã ghi nhận những chuyển động từ thực tế đời sống qua hệ thống tên đường của TPHCM sau hợp nhất.

Ở TPHCM, ngoài vai trò định vị không gian đô thị, mỗi tên đường còn gắn với một câu chuyện lịch sử, một nhân vật, một vùng đất hay một dấu mốc phát triển của thành phố. Qua thời gian, hệ thống tên đường đã trở thành 'bảo tàng lịch sử ngoài trời', nơi lưu giữ ký ức của đô thị hơn 300 năm tuổi.

Đọc được cả chiều dài lịch sử...

Nhà thơ - nhà báo Lê Minh Quốc định cư tại TPHCM từ đầu thập niên 1980. Hơn 40 năm gắn bó với thành phố, ông vẫn giữ thói quen đọc tên từng con đường mỗi khi đi ngang qua.

Theo ông, ở TPHCM, người ta có thể đọc được cả chiều dài lịch sử dân tộc từ những tấm biển xanh chữ trắng quen thuộc: đường Điện Biên Phủ, đường Trường Sa, đường Hoàng Sa, đường Nguyễn Huệ, đường Võ Thị Sáu, đường Trần Hưng Đạo…

'Một thành phố lớn cần những đại lộ hiện đại, nhưng cũng cần cả những ký ức trường tồn', nhà thơ - nhà báo Lê Minh Quốc bày tỏ.

Ngã 4 đường Trần Hưng Đạo - Nguyễn Thái Học, phường Bến Thành, TPHCM. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Không chỉ ở trung tâm TPHCM, mà những vùng đất vừa hợp nhất vào thành phố cũng đang lưu giữ ký ức lịch sử qua từng tên đường quen thuộc. Tại khu vực phường Vũng Tàu, nhiều tuyến đường lớn đang trùng tên với các địa phương khác trên địa bàn TPHCM.

Đơn cử như tuyến đường Trường Sa, đoạn từ ngã tư đường Trường Sa - Võ Nguyên Giáp đến chân cầu Long Sơn thuộc phường Phước Thắng; từ chân cầu Long Sơn đến ngã ba đường Trường Sa - đường 28 Tháng 4 thuộc xã Long Sơn.

Theo đại diện UBND phường Phước Thắng, đường Trường Sa được đặt tên cùng thời điểm với các tuyến đường Hoàng Sa và đường Võ Nguyên Giáp tháng 4-2014. Đây đều là những tuyến huyết mạch ở cửa ngõ TP Vũng Tàu và xã đảo Long Sơn trước đây. Trong đó, đường Trường Sa là tuyến trục chính dài khoảng 8km, rộng 60m, nối từ đường Võ Nguyên Giáp đến giao lộ 28 Tháng 4, đi qua cầu Long Sơn và cầu Chà Và.

'Việc đặt tên nhằm khẳng định chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc đối với Trường Sa, Hoàng Sa; đồng thời góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo cho thế hệ trẻ', đại diện UBND phường Phước Thắng thông tin.

Trong khi đó, tại Đặc khu Côn Đảo, nhiều tuyến đường trung tâm cũng mang những cái tên quen thuộc như: đường Tôn Đức Thắng, đường Lê Duẩn, đường Lê Hồng Phong, đường Võ Thị Sáu hay đường Nguyễn Huệ.

Với người dân sinh sống trên đặc khu, đó không đơn thuần là tên gọi mà đã trở thành một phần ký ức của đời sống. Chị Trần Kim Lệ Thi, sống trên đường Nguyễn Huệ, chia sẻ: 'Nhắc đến đường Tôn Đức Thắng là nghĩ ngay đến tuyến đường đẹp nhất, ôm trọn eo biển Côn Sơn. Đường Nguyễn Huệ là khu trung tâm với nhiều nhà hàng, quán ăn. Còn đường Lê Duẩn nổi tiếng với những dãy nhà cổ và hàng cây bàng di sản'.

Theo chị Thi, dù thay đổi về đơn vị hành chính từ huyện thành đặc khu, nhưng giá trị văn hóa, lịch sử gắn với từng con đường ở Côn Đảo vẫn không thay đổi.

TS Nguyễn Đình Thống, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, xác nhận, phần lớn các tuyến đường ở Côn Đảo được đặt theo tên các danh nhân lịch sử, chiến sĩ cách mạng từng bị giam giữ nơi đây. Ông cho rằng việc trùng tên với các đô thị khác là điều bình thường trong quá trình phát triển đô thị và không làm giảm ý nghĩa lịch sử của từng tuyến đường.

'Đường Tôn Đức Thắng ở Côn Đảo gắn với hoạt động cách mạng của Bác Tôn trong thời gian bị giam cầm. Còn đường Tôn Đức Thắng ở trung tâm TPHCM lại gắn với công xưởng Ba Son - nơi Chủ tịch Tôn Đức Thắng từng làm việc và hoạt động cách mạng. Cùng một tên gọi nhưng mỗi nơi mang một lớp ký ức lịch sử riêng', TS Nguyễn Đình Thống phân tích.

Đường Tôn Đức Thắng (phường Sài Gòn) gắn với công xưởng Ba Son - nơi Chủ tịch Tôn Đức Thắng từng làm việc và hoạt động cách mạng. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Lưu giữ bản sắc địa phương

Thực tế tại khu vực Bình Dương trước đây cho thấy, hầu như mỗi con đường đều lưu giữ ký ức lịch sử của đô thị. Có thể kể đến những dấu ấn địa danh và lịch sử địa phương qua các tên đường như: đường Huỳnh Văn Lũy, đường Huỳnh Văn Nghệ, Đại lộ Bình Dương, Lò Lu, Lào Cai…

Nhạc sĩ Phạm Đắc Hiến, nguyên Chủ tịch Hội Văn học - Nghệ thuật Bình Dương, cho rằng, những tên gọi ấy gợi nhắc về con người, vùng đất, quá trình hình thành và phát triển của Bình Dương. Đó là lớp trầm tích văn hóa được tích lũy qua chiều dài lịch sử, phản ánh bản sắc riêng của địa phương trong dòng chảy chung của đô thị lớn hôm nay. Việc bảo tồn các giá trị này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình phát triển. Giữ lại tên đường gắn với lịch sử, văn hóa là sự tri ân quá khứ, đồng thời góp phần tạo nên bản sắc đô thị hiện đại, nơi mỗi con đường đều có một câu chuyện riêng.

Chẳng hạn, tại phường Phú Lợi có một con đường mang tên thi tướng được người dân đất Thủ yêu kính - Huỳnh Văn Nghệ. Mỗi sáng sớm, trên tuyến đường dài khoảng 3km này, dễ dàng bắt gặp hình ảnh người dân thong thả đi bộ, đạp xe, tận hưởng không khí trong lành.

Điểm nhấn của tuyến đường là công viên rộng hơn 1.000m2, nơi luôn nhộn nhịp các hoạt động văn hóa, thể thao cộng đồng; buổi chiều rộn ràng tiếng cười trẻ nhỏ; buổi tối trở thành không gian sinh hoạt quen thuộc của người cao tuổi tập dưỡng sinh, của các nhóm học sinh luyện tập văn nghệ.

Đặc biệt, đoạn đường tiếp giáp công viên được tô điểm bởi hàng bằng lăng tím xen lẫn sắc hoa giấy rực rỡ. Không gian thoáng đãng, khang trang khiến con đường trở nên thơ mộng.

Gắn bó hơn 31 năm với khu phố Phú Bình, phường Phú Lợi, bà Trần Thị Đẹp nhớ rõ từng bước chuyển mình của con đường này, từ những ngày đất lầy, bụi bặm đến khi được mở rộng, thảm nhựa sạch đẹp như hôm nay.

'Buổi sáng đi bộ cùng con cháu, tôi kể cho tụi nhỏ nghe về thi tướng Huỳnh Văn Nghệ để các thế hệ sau hiểu hơn về lịch sử và truyền thống quê hương', bà Đẹp chia sẻ.

Cũng niềm tự hào ấy, ông Nguyễn Quốc Dũng, người dân khu phố Phước An, phường Phú Lợi, lại nhớ về một con đường tầm vóc hơn, tuyến quốc lộ 13 - nay là Đại lộ Bình Dương.

Giai đoạn từ cuối thập niên 1990 đến đầu những năm 2000, đoạn đường từ cầu Vĩnh Bình (nay thuộc phường Hiệp Bình) đến địa phận Bến Cát (nay là xã Bàu Bàng) là một 'đại công trường' sôi động.

Những đoàn xe cơ giới, kỹ sư, công nhân làm việc ngày đêm giữa bụi mù để hình thành nên tuyến đường rộng mở, nhiều đoạn đạt quy mô 8 làn xe, nền đường rộng hơn 40m. Đại lộ Bình Dương từ lâu đã là biểu tượng phát triển của địa phương. Sau hợp nhất, đại lộ trở thành một phần trong không gian phát triển năng động của TPHCM.

Ở góc độ khác, tên đường còn là 'công cụ' giáo dục cộng đồng rất tự nhiên. Một đứa trẻ lớn lên trên đường Võ Thị Sáu sẽ sớm đặt câu hỏi 'Võ Thị Sáu là ai?'. Một du khách nước ngoài tình cờ đến đường Điện Biên Phủ cũng sẽ nhớ về chiến thắng lịch sử của dân tộc Việt Nam. Và trong dòng chảy phát triển không ngừng của TPHCM, hồn cốt đô thị vẫn cần một nơi để nhắc nhớ và hiện diện cụ thể qua từng tên đường.

Tại TPHCM, đặc biệt ở các khu vực đô thị mới và ngoại thành, vẫn còn nhiều tuyến đường được đặt theo số hoặc tên gọi mang tính mô tả như: Kênh Nước Đen, Điện Cao Thế, Cống Hộp, Đường Vào Chợ An Sương, Đường Vào Chùa Khánh An..., theo nhà thơ - nhà báo Lê Minh Quốc, ngoài những trường hợp đặc thù, cách đặt tên này khó tạo chiều sâu văn hóa và dấu ấn đô thị. 'Tên đường ngoài vai trò định vị không gian, còn góp phần kể câu chuyện về vùng đất. Một tên đường có ý nghĩa lịch sử, văn hóa sẽ giúp người dân nhớ về địa phương mình đang sống, còn du khách cũng có thêm một cách để hiểu thành phố', nhà thơ - nhà báo Lê Minh Quốc chia sẻ.