Tên đường - mảnh ghép của đô thị - Bài 3: Định danh số và 'Ngân hàng tên đường'

Chuẩn hóa dữ liệu

Sau sáp nhập, TPHCM bước vào giai đoạn quản trị một không gian đô thị rộng lớn hơn trước. Khi địa giới hành chính thay đổi, hệ thống tên đường vốn được quản lý riêng lẻ ở từng địa phương trước đây, bộc lộ rõ nhiều bất cập, đặc biệt là tình trạng trùng lặp tên gọi.

Không khó để bắt gặp những tuyến đường cùng mang tên Nguyễn Du, Lê Lợi, Trần Hưng Đạo hay Nguyễn Văn Cừ ở những địa bàn cách xa nhau hàng chục kilomet. Trong phạm vi từng địa phương trước đây, điều này vốn không gây nhiều trở ngại. Tuy nhiên, khi toàn bộ dữ liệu được kết nối trong một hệ thống quản trị chung, sự trùng lặp bắt đầu tạo ra nhiều vấn đề cho công tác điều hành đô thị.

Mã QR cung cấp thông tin cho người dân và du khách về ý nghĩa tên gọi và các thông số cơ bản của tuyến đường. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Một cán bộ ngành giao thông nhìn nhận, trước đây mỗi địa phương quản lý theo kiểu 'một kho dữ liệu riêng', còn hiện nay TPHCM cần một 'bản đồ dùng chung' cho toàn bộ đô thị mở rộng. Điều đó đồng nghĩa với việc chuẩn hóa tên đường, số nhà và địa giới hành chính trở thành yêu cầu nền tảng cho quá trình xây dựng đô thị thông minh.

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực đô thị, khi dữ liệu địa chỉ chưa thống nhất, nhiều lĩnh vực sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp. Từ giao nhận hàng hóa, vận hành logistics, quản lý dân cư, cấp cứu y tế đến cứu nạn - cứu hộ đều cần khả năng định vị chính xác. Chỉ một sai lệch nhỏ trong thông tin địa chỉ cũng có thể làm chậm quá trình xử lý trong những tình huống khẩn cấp.

TS Huỳnh Ngọc Đáng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, phát biểu: 'Theo tôi, sau khi rà soát, phân loại mức độ trùng lặp tên đường, có giải pháp phù hợp, hạn chế tối đa xáo trộn, tránh gây phiền hà, tốn kém cho người dân.

Trong nhiều đề xuất gửi cơ quan chức năng thời gian qua có nhắc đến giải pháp bổ sung định danh địa lý đi kèm tên đường, chẳng hạn đường 'Nguyễn Du - Bình Dương', đường 'Trần Hưng Đạo - Vũng Tàu' hay đường 'Lê Lợi - Chợ Lớn'. Cách làm này giúp giữ lại những tên gọi quen thuộc, đồng thời hỗ trợ phân biệt trong quản lý dữ liệu số và tra cứu hành chính.

Thực tế, nhiều đô thị lớn trên thế giới cũng áp dụng mô hình tương tự nhằm giảm trùng lặp mà không phá vỡ ký ức không gian đô thị. Ở một số nơi, tên đường còn được gắn thêm mã định danh hoặc thông tin lịch sử để tăng khả năng nhận diện và phục vụ quản lý dữ liệu. Việc đính kèm mã QR trên các biển tên đường (số hóa thông tin danh nhân) sẽ như một minh chứng cho sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ.

Về lâu dài, thành phố nên xây dựng lộ trình, ứng dụng công nghệ, kết hợp tham vấn chuyên gia và cộng đồng, đồng thời phát triển các 'cụm tên đường' mang tính lịch sử - văn hóa. Việc đầu tiên là xem xét, điều chỉnh, bổ sung 'Ngân hàng tên đường' của các địa phương đã có trước khi sáp nhập… Đồng bộ danh mục tên đường trong các ngân hàng đó và từng bước số hóa danh mục tên đường chung của TPHCM. TS HUỲNH NGỌC ĐÁNG Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TPHCM

Giữ ký ức đô thị và bản sắc văn hóa

Ngoài yêu cầu đồng bộ dữ liệu, TPHCM cũng đang hướng tới việc hoàn thiện quy trình đặt tên, đổi tên đường theo hướng khoa học và minh bạch hơn. Theo dự thảo 'Quy chế đặt tên, đổi tên đường và công trình công cộng trên địa bàn TPHCM năm 2026' do Sở VH-TT TPHCM xây dựng, thành phố sẽ hình thành 'Ngân hàng tên đường', gồm các địa danh, danh nhân, sự kiện lịch sử, di tích văn hóa tiêu biểu để sử dụng lâu dài trong công tác đặt tên.

Tuy nhiên, dự thảo cũng thể hiện rõ quan điểm không 'số hóa' toàn bộ hệ thống tên đường đô thị. Các tuyến đường chính vẫn được ưu tiên đặt theo tên danh nhân, địa danh, sự kiện lịch sử, di tích hoặc những giá trị văn hóa tiêu biểu. Đây được xem là cách gìn giữ ký ức đô thị và bản sắc văn hóa của thành phố. Dự thảo cũng nêu rõ nguyên tắc hạn chế tối đa việc đổi tên các tuyến đường đã gắn bó với đời sống người dân, chỉ xem xét điều chỉnh trong trường hợp thật sự cần thiết và phải bảo đảm yếu tố lịch sử, văn hóa.

Đặc biệt, dự thảo quy chế mới còn định hướng việc đặt tên đường phải gắn với quy hoạch phát triển đô thị, bảo đảm tính khoa học, ổn định lâu dài và thuận tiện cho người dân. Các tuyến đường cùng chủ đề lịch sử hoặc cùng lĩnh vực hoạt động của nhân vật sẽ được ưu tiên bố trí gần nhau để hình thành những 'cụm văn hóa tên đường'.

Bên cạnh câu chuyện chuẩn hóa dữ liệu, việc đặt tên đường còn liên quan trực tiếp đến ký ức đô thị và bản sắc văn hóa địa phương. Trước nhiều ý kiến không đồng tình với đề xuất đặt tên đường hoàn toàn bằng số thứ tự, dự thảo Quy chế đặt tên, đổi tên đường và công trình công cộng trên địa bàn TPHCM vẫn giữ cách tiếp cận linh hoạt.

Dự thảo cho phép sử dụng tên tuyến đường chính kết hợp số thứ tự để đặt cho các đường nhánh, đường trong khu cư xá, chung cư hoặc khu dân cư. Điều này cho thấy cơ quan soạn thảo dự thảo quy chế hướng đến giải pháp quản lý phù hợp với thực tiễn phát triển đô thị hiện nay, nhất là tại các khu dân cư mới có mật độ đường nội bộ dày đặc. Việc sử dụng số giúp thuận tiện cho định vị, quản lý hạ tầng và cấp địa chỉ hành chính.

Ông Lê Văn Thái, Phó Giám đốc Sở VH-TT TPHCM, khẳng định, trong quá trình phát triển đô thị mở rộng, việc gìn giữ các giá trị văn hóa tích lũy qua thời gian là điều đặc biệt quan trọng.

'Mỗi tên đường đều kể lại câu chuyện của vùng đất, cũng vì thế, công tác đặt tên đường trong giai đoạn tới cần được thực hiện bài bản hơn, vừa đảm bảo phục vụ quản lý hành chính, vừa gắn với lịch sử, văn hóa và đặc trưng của từng khu vực', ông Lê Văn Thái cho biết.

Đó cũng là lý do nhiều nhà nghiên cứu đề xuất mở rộng 'Ngân hàng tên đường' bằng cách bổ sung tên các danh nhân văn hóa, Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, nhà khoa học, nghệ sĩ, làng nghề truyền thống, địa danh dân gian Nam bộ hoặc những nhân vật có đóng góp cho quá trình hình thành và phát triển vùng đất phương Nam.

Trong dự thảo quy chế mới, Sở VH-TT TPHCM cũng xác định rõ tiêu chí lựa chọn tên đường phải là những địa danh, sự kiện và nhân vật thật sự tiêu biểu, có đóng góp cho sự phát triển của đất nước và thành phố. Đặc biệt, thành phố ưu tiên các địa danh cổ, địa danh hành chính xưa đã ăn sâu vào ký ức cộng đồng, cũng như những nhân vật có công khai hoang, lập ấp, phát triển kinh tế và văn hóa vùng đất Nam bộ.

Nếu nhìn ở góc độ quản lý đô thị, tên đường chỉ là công cụ định danh để thuận tiện cho việc di chuyển, giao thương, quản lý hành chính... Nhưng ở chiều sâu văn hóa, mỗi tên gọi còn là cách đô thị kể câu chuyện về chính mình. Bởi vậy, bài toán đặt tên đường của TPHCM hôm nay không đơn thuần là xử lý kỹ thuật hành chính, đó còn là hành trình đi tìm một 'ngôn ngữ định danh' mới cho một đô thị đang mở rộng từng ngày, nơi dữ liệu hiện đại phải song hành cùng ký ức lịch sử, triển đô thị phải đi cùng gìn giữ bản sắc văn hóa.

TS TRƯƠNG HOÀNG TRƯƠNG, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TPHCM:

Dấu mốc chủ quyền giữa lòng đô thị

Nước ta có khoảng hơn 2.700 đảo ven bờ và 2 quần đảo xa bờ là Hoàng Sa, Trường Sa với 41 đảo san hô, 331 rạn san hô và 16 bãi ngầm. Đặt tên đường theo tên các đảo, quần đảo vừa giúp trau dồi kiến thức về địa lý của Tổ quốc, vừa là lời nhắc nhở, khẳng định chủ quyền của Việt Nam trên các hòn đảo, vùng biển. Tất nhiên, để đảm bảo tính chính xác, chúng ta cần được sự hỗ trợ đắc lực từ các nhà địa lý học, sử học...