Quản lý an toàn thực phẩm theo nguy cơ, hậu kiểm và dữ liệu số

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được các cơ quan có thẩm quyền tiến hành các thủ tục để thẩm tra, làm cơ sở để được xem xét trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp vào tháng 10 tới. Theo đó, một trong những nội dung quan trọng được dự thảo đề xuất là quản lý an toàn thực phẩm (ATTP) dựa trên nguy cơ, kiểm soát xuyên suốt chuỗi cung ứng, chuyển mạnh sang hậu kiểm và đẩy mạnh số hóa dữ liệu. Phóng viên Báo SGGP đã trao đổi với ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục ATTP (Bộ Y tế), để làm rõ những điểm mới đáng chú ý của dự thảo.

Ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm

Tăng khả năng truy xuất nguồn gốc

* PHÓNG VIÊN: Thưa ông, dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) chuyển mạnh sang quản lý theo nguy cơ và kiểm soát xuyên suốt chuỗi cung ứng. Điểm mới này có ý nghĩa gì?

- Ông CHU QUỐC THỊNH: Sự phát triển nhanh của phương thức sản xuất, kinh doanh, thương mại điện tử và chuỗi cung ứng đang đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản cách thức quản lý ATTP. Vì vậy, dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) được xây dựng nhằm hoàn thiện khung pháp lý, khắc phục bất cập của luật hiện hành, với trọng tâm là chuyển từ tiền kiểm sang quản lý theo nguy cơ, tăng cường hậu kiểm và ứng dụng dữ liệu số.

Một trong những thay đổi quan trọng là việc quản lý ATTP dựa trên kiểm soát nguy cơ theo toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất ban đầu như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác, giết mổ đến sơ chế, chế biến, phân phối, tiêu thụ và lưu thông trên thị trường.

Dự thảo thể chế hóa mô hình này thông qua công cụ phân tích nguy cơ. Kết quả phân tích nguy cơ là cơ sở để quyết định hoặc điều chỉnh các biện pháp quản lý phù hợp, như xây dựng quy định kỹ thuật về ATTP; kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu; hậu kiểm; truy xuất nguồn gốc; phòng ngừa, kiểm soát và khắc phục sự cố mất ATTP. Phương thức quản lý được chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường quản lý thương mại điện tử, giao đồ ăn trực tuyến, quảng cáo thực phẩm và chuyển đổi số.

* Dự thảo có những quy định mới nào giúp người tiêu dùng nhận biết, kiểm chứng và truy xuất nguồn gốc thực phẩm trên môi trường mạng?

- Các quy định mới hướng tới tăng tính minh bạch trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông thực phẩm, nhất là trên môi trường mạng. Đối với thương mại điện tử, chủ quản nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và các cơ sở giao đồ ăn trực tuyến có trách nhiệm trong kiểm soát ATTP. Các sàn phải xây dựng cơ chế kiểm duyệt, yêu cầu người bán cung cấp giấy tờ pháp lý liên quan trước khi đăng tải sản phẩm.

Các cơ sở kinh doanh, giao đồ ăn trực tuyến phải công khai cam kết ATTP, giấy phép kinh doanh và hình ảnh địa điểm kinh doanh; nền tảng có thực hiện giao đồ ăn trực tuyến phải thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh về dấu hiệu không bảo đảm ATTP. Đối với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm thuộc nhóm phải đăng ký bản công bố sản phẩm, cơ sở sản xuất phải đáp ứng yêu cầu về Thực hành sản xuất tốt (GMP).

* Những quy định về đẩy mạnh số hóa, xây dựng hệ thống dữ liệu ATTP liên thông sẽ hỗ trợ công tác quản lý và người tiêu dùng ra sao, thưa ông?

- Quản lý ATTP sẽ từng bước dựa trên dữ liệu số và hệ thống thông tin quốc gia liên thông từ Trung ương đến địa phương, với dữ liệu về cơ sở sản xuất, kinh doanh và vòng đời thực phẩm. Hệ thống tích hợp kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát, dữ liệu ngộ độc thực phẩm và kết nối với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành theo yêu cầu quản lý. Dữ liệu phục vụ phân tích nguy cơ, truy xuất nguồn gốc và phân quyền quản lý.

Doanh nghiệp phải công khai số đăng ký bản công bố sản phẩm trên nhãn, bao bì; quản lý chuỗi cung ứng được khuyến khích qua mã số, mã vạch và nền tảng số. Dữ liệu kết nối giúp người tiêu dùng kiểm tra thông tin, truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Thường trực HĐND TPHCM khảo sát ATTP tại chợ đầu mối Bình Điền tối 4-8. Ảnh: HOÀNG HÙNG

Tạo lộ trình để doanh nghiệp thích ứng

* Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và đổi mới quản lý công bố sản phẩm sẽ được thực hiện thế nào để vừa giảm thủ tục, vừa bảo đảm ATTP?

- Đó là cải cách phương thức quản lý, cắt giảm thủ tục và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở phân tích nguy cơ và lịch sử tuân thủ. Dự thảo quy định 3 hình thức quản lý về công bố sản phẩm gồm: đăng ký bản công bố sản phẩm; công bố tiêu chuẩn sản phẩm; và miễn đăng ký bản công bố sản phẩm, công bố tiêu chuẩn sản phẩm đối với một số trường hợp theo quy định.

Nhóm phải đăng ký bản công bố sản phẩm tập trung vào những sản phẩm đặc thù như sản phẩm có công bố khuyến cáo về sức khỏe; khuyến cáo sử dụng cho các đối tượng dễ tổn thương như người cao tuổi, trẻ em dưới 36 tháng tuổi, phụ nữ có thai; thực phẩm có tác dụng duy trì, tăng cường, cải thiện các chức năng của cơ thể, giảm nguy cơ mắc bệnh; sản phẩm dùng để điều chỉnh chế độ ăn của người bệnh và có sự giám sát của nhân viên y tế.

Các nhóm sản phẩm khác không thuộc diện phải đăng ký hoặc được miễn sẽ thực hiện công bố tiêu chuẩn sản phẩm hoặc thuộc trường hợp miễn theo quy định của dự thảo. Như vậy, phạm vi phải đăng ký được thu hẹp, trong khi nhiều sản phẩm được chuyển sang hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm. Nhóm này được lưu thông sau khi cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận hồ sơ và sẽ được hậu kiểm trên cơ sở phân tích nguy cơ, lịch sử tuân thủ.

Đối với cơ sở đã có các chứng nhận như HACCP, ISO 22000, dự thảo quy định theo hướng công nhận hoặc thừa nhận để không phải cấp lại giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, đồng thời áp dụng phương thức kiểm tra giảm theo quy định.

Dự thảo cũng quy định cụ thể về hậu kiểm và các biện pháp xử lý vi phạm, trong đó có thu hồi giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP và thực phẩm không bảo đảm an toàn.

* Khi các quy định mới được ban hành, doanh nghiệp cần thời gian thích ứng thế nào để không làm gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh?

- Từ khi dự thảo luật được thông qua đến khi có hiệu lực sẽ có thời gian để người dân, doanh nghiệp thích ứng. Dự thảo quy định điều khoản chuyển tiếp, đề xuất thời gian từ 24 đến 36 tháng nhằm bảo đảm không làm đứt gãy hoạt động sản xuất, kinh doanh và tạo điều kiện thực hiện các yêu cầu mới.

Bên cạnh đó, việc chuyển sang quản lý dựa trên phân tích nguy cơ, tăng hậu kiểm, số hóa dữ liệu và cắt giảm những thủ tục không cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ATTP, đồng thời tạo môi trường minh bạch, thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

* Thực tế hiện nay quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe sai công dụng, nhất là trên mạng xã hội, livestream, gây hiểu nhầm là thuốc rất phổ biến. Dự thảo đề xuất giải pháp gì hạn chế tình trạng này?

- Doanh nghiệp đăng ký bản công bố sản phẩm chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của hồ sơ; thực hiện truy xuất, thu hồi khi sản phẩm có vấn đề. Nội dung quảng cáo phải đúng với nội dung được cơ quan có thẩm quyền xác nhận. Khi giấy đăng ký bản công bố sản phẩm bị thu hồi hoặc sản phẩm bị đình chỉ lưu hành, doanh nghiệp phải dừng quảng cáo.

Cá nhân quảng cáo, giới thiệu sản phẩm không được sử dụng hình ảnh, thiết bị, trang phục, tên, danh nghĩa, lời nói, bài viết của cơ quan, đơn vị, cơ sở y tế hoặc nhân viên y tế, ý kiến của người bệnh, người có ảnh hưởng để gây hiểu nhầm về tính năng, công dụng của thực phẩm. Công dụng của thực phẩm bảo vệ sức khỏe được quảng cáo phải có bằng chứng khoa học chứng minh.

Người bán trên sàn thương mại điện tử hoặc giao đồ ăn trực tuyến phải cung cấp thông tin về giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, giấy xác nhận nội dung quảng cáo, an toàn thực phẩm, điều kiện bảo quản và sử dụng cho người tiêu dùng.