Gian lận thi cử tại trường chuyên và câu hỏi về bệnh thành tích

Từ 'địa chấn' năm 2018 đến vụ án tại trường chuyên Tuyên Quang

Tại cuộc họp báo thông báo tình hình, kết quả công tác công an quý III năm 2026, tổ chức ngày 1.10, đại diện Cục An ninh điều tra, Bộ Công an cho biết, đến nay Cơ quan An ninh điều tra đã khởi tố 41 bị can trong vụ án xảy ra tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang.

Toàn cảnh phiên tòa tuyên án sơ thẩm vụ gian lận điểm thi THPT quốc gia năm 2018 tại Hà Giang. Ảnh: TTXVN

Đáng chú ý, kết quả điều tra xác định sai phạm không chỉ xảy ra ở môn Toán – môn thi đầu tiên bộc lộ những điểm số bất thường – mà diễn ra tại tất cả các phòng thi, đối với tất cả các môn thi.

Thông tin này cho thấy quy mô và tính chất của vụ việc nghiêm trọng hơn rất nhiều so với những gì được biết ở thời điểm ban đầu. Nếu một cá nhân tự ý nhắc bài cho một vài thí sinh, đó đã là hành vi vi phạm nghiêm trọng quy chế thi. Nhưng khi gian lận diễn ra ở tất cả các phòng thi, tất cả các môn thi thì không thể coi đó là sự bột phát hay một 'khoảng trống' giám sát tình cờ xuất hiện.

Để sai phạm có thể diễn ra trên phạm vi rộng như vậy, nhiều lớp bảo vệ của kỳ thi đã đồng thời bị xuyên thủng. Từ cán bộ coi thi, cán bộ giám sát đến lãnh đạo điểm thi và những bộ phận có trách nhiệm kiểm tra, mỗi vị trí đều được thiết kế như một mắt xích nhằm kiểm soát lẫn nhau. Tuy nhiên, thay vì ngăn chặn vi phạm, một số người có trách nhiệm bảo vệ sự nghiêm túc của kỳ thi lại đang bị điều tra vì liên quan đến hành vi làm sai lệch nó.

Sự việc khiến nhiều người nhớ lại vụ gian lận thi THPT quốc gia năm 2018 tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình. Trong đó, Hà Giang là địa phương đầu tiên phát lộ những dấu hiệu bất thường, mở đầu cho một cuộc rà soát làm chấn động ngành Giáo dục.

Kết quả chấm thẩm định năm đó xác định tại Hà Giang có 114 thí sinh với hơn 300 bài thi bị can thiệp điểm. Có thí sinh được nâng tổng điểm lên gần 30 điểm; một số bài thi từ mức điểm rất thấp được sửa thành 8, 9 điểm.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Hà Giang và Tuyên Quang hiện cùng nằm trong địa giới tỉnh Tuyên Quang mới. Tuy nhiên, không thể vì sự trùng hợp về địa bàn hiện nay mà đánh đồng hai vụ án, càng không thể suy diễn về sự tiếp nối của con người hay bộ máy.

Vụ việc năm 2018 chủ yếu là hành vi can thiệp vào kết quả ở khâu xử lý, chấm bài sau khi thí sinh đã hoàn thành kỳ thi. Còn tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang năm 2026, sai phạm bước đầu được xác định xảy ra ngay trong quá trình thi. Thủ đoạn, thời điểm và những người liên quan khác nhau, nhưng cả hai vụ việc đều dẫn đến một hậu quả: Điểm thi không còn phản ánh đúng năng lực của thí sinh, nguyên tắc công bằng bị phá vỡ và niềm tin của xã hội vào kỳ thi bị tổn thương.

Điều đáng suy nghĩ là chỉ tám năm sau 'địa chấn' gian lận điểm thi năm 2018, một vụ án nghiêm trọng khác lại xảy ra. Những bản án từng được tuyên, những cá nhân từng bị xử lý và hàng loạt quy định được bổ sung dường như vẫn chưa đủ sức ngăn một số người có chức trách bước qua ranh giới pháp luật.

Khi kết quả thi lần đầu được công bố, môn Toán tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang có điểm trung bình 9,58; 147 thí sinh đạt điểm 10 và 324/328 thí sinh đạt từ 8 điểm trở lên. Sau khi kết quả bị hủy và Kỳ thi lại được tổ chức, điểm trung bình môn Toán còn 6,24; không có điểm 10 và chỉ 42/326 thí sinh đạt từ 8 điểm trở lên.

Sự chênh lệch rất lớn giữa hai lần thi không phải căn cứ để quy kết trách nhiệm cho từng học sinh. Tuy nhiên, nó cho thấy gian lận có thể tạo nên một bức tranh thành tích khác xa năng lực thực tế đến mức nào.

Khi thành tích trở thành áp lực

Nếu vụ việc xảy ra tại một điểm thi thông thường đã nghiêm trọng, việc nó xảy ra ngay tại trường chuyên của tỉnh càng tạo nên một nghịch lý khó chấp nhận.

Thí sinh dự Kỳ thi lại tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Ảnh: Báo Tuyên Quang

Trường chuyên vốn là nơi tuyển chọn những học sinh có năng lực nổi trội, tạo môi trường học tập chuyên sâu, bồi dưỡng học sinh giỏi và góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho địa phương. Đó cũng thường là nơi được kỳ vọng có tỉ lệ học sinh đỗ đại học cao, nhiều thủ khoa, nhiều điểm 9, điểm 10 và những thành tích nổi bật trong các kỳ thi học sinh giỏi.

Chính vì vậy, khi gian lận diễn ra trên phạm vi tất cả các phòng thi và tất cả các môn thi tại một trường chuyên, dư luận có quyền đặt câu hỏi: Phía sau vụ việc có phải là áp lực phải duy trì một bảng thành tích tương xứng với vị thế của ngôi trường được xem là 'đầu tàu' giáo dục của tỉnh?

Động cơ, mục đích của từng bị can vẫn phải chờ kết luận của cơ quan điều tra. Khi chưa có kết luận, không thể khẳng định bệnh thành tích là nguyên nhân của vụ án. Nhưng đây là vấn đề ngành Giáo dục không thể né tránh khi nhìn lại cơ chế đánh giá chất lượng trường học hiện nay.

Nếu chất lượng của một trường chuyên được nhìn chủ yếu qua số giải học sinh giỏi, số điểm 10, số thủ khoa và tỉ lệ đỗ vào những trường đại học hàng đầu, thành tích rất dễ từ kết quả của quá trình giáo dục biến thành mục tiêu phải đạt được bằng mọi giá. Khi một phổ điểm đẹp được coi là minh chứng gần như tuyệt đối cho năng lực quản lý, dạy và học, áp lực thành tích có thể truyền từ cơ quan quản lý xuống nhà trường, từ lãnh đạo nhà trường xuống giáo viên và cuối cùng đè lên chính học sinh.

Điều nguy hiểm của bệnh thành tích không chỉ nằm ở việc người ta muốn có những con số đẹp. Nguy hiểm hơn là khi những con số ấy được sử dụng để bảo vệ danh tiếng tập thể, khẳng định năng lực quản lý hoặc duy trì một vị trí vốn đã được xã hội mặc định là xuất sắc. Khi đó, sự trung thực có nguy cơ bị xem như vật cản trên con đường đạt mục tiêu.

Trường chuyên đáng lẽ phải là nơi đề cao năng lực thật và khát vọng vươn lên bằng học tập. Nếu điểm số tại đây được tạo nên bằng sự tiếp tay của người lớn, điều bị phá hủy không chỉ là kết quả một kỳ thi mà còn là chính giá trị tồn tại của mô hình trường chuyên.

Một điểm 10 không thuộc về năng lực thật không làm một học sinh giỏi hơn. Một tỉ lệ đỗ đại học cao được tạo nên bằng gian lận cũng không thể chứng minh chất lượng giáo dục. Ngược lại, nó lấy mất cơ hội của những thí sinh đã học tập và dự thi trung thực, đồng thời đẩy chính những học sinh được 'giúp đỡ' vào một bài học lệch lạc: Thành tích có thể được tạo ra mà không cần đến năng lực và nỗ lực thực sự.

Sau vụ việc năm 2018, ngành Giáo dục đã siết chặt nhiều khâu của kỳ thi, từ bảo quản đề thi, bài thi đến chấm thi và giám sát. Nhưng vụ án tại Tuyên Quang cho thấy quy trình dù chặt chẽ đến đâu cũng có thể bị vô hiệu hóa nếu những người thực hiện cố tình cấu kết hoặc cùng làm sai.

Ông Vũ Đình Hưng, Giám đốc Sở GD&ĐT tỉnh Tuyên Quang, một trong 41 bị can đã bị khởi tố liên quan vụ gian lận thi cử tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang

Bởi vậy, bên cạnh việc xác định trách nhiệm hình sự của từng cá nhân, cần làm rõ nguyên nhân sâu xa khiến một số cán bộ, giáo viên sẵn sàng đánh đổi nghề nghiệp, danh dự và cả sự công bằng của hàng trăm thí sinh. Ai khởi xướng? Vì mục đích gì? Có hay không áp lực phải tạo ra một kết quả nổi bật cho trường chuyên? Vì sao hành vi sai phạm có thể diễn ra tại tất cả các phòng thi, tất cả các môn thi mà những lực lượng kiểm tra, giám sát không ngăn chặn?

Trả lời đầy đủ những câu hỏi ấy mới có thể giúp ngăn một vụ việc tương tự tái diễn. Nếu chỉ xử lý những người trực tiếp vi phạm mà không nhìn thẳng vào cơ chế sản sinh áp lực thành tích, những 'hàng rào' kỹ thuật mới có thể tiếp tục được dựng lên, nhưng nguy cơ gian lận vẫn còn đó.

Tám năm trước, vụ gian lận thi cử tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình từng để lại một bài học cay đắng về sự trung thực và công bằng. Vụ án tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang hôm nay cho thấy bài học ấy vẫn chưa cũ.