Giỏi nghề, vướng tiếng anh: Rào cản trước cơ hội việc làm tốt

Ảnh minh họa: AI

Năm học 2026 - 2027, giáo dục nghề nghiệp tiếp tục đặt ra nhiệm vụ từng bước đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai, theo lộ trình phù hợp với ngành nghề, chuẩn đầu ra và điều kiện từng cơ sở. Tuy nhiên, phản ánh từ giảng viên và nhà trường cho thấy năng lực người học còn không đồng đều; có nhóm nắm được cấu trúc, từ vựng thông dụng nhưng thiếu phản xạ giao tiếp và xa lạ với ngôn ngữ chuyên ngành. Đây là nhận xét từ thực tiễn giảng dạy, chưa phải kết quả khảo sát đại diện cho toàn bộ sinh viên trường nghề. 

Vấn đề đáng bàn nằm ở chỗ tiếng Anh cần giúp người học thực hiện được công việc nào. Một nhân viên lễ tân cần nghe đúng yêu cầu và giải thích dịch vụ. Một kỹ thuật viên cần hiểu cảnh báo, đọc hướng dẫn và mô tả sự cố. Một người học nghề bếp cần nhận biết nguyên liệu, yêu cầu chế biến và thông tin liên quan đến thực khách. Những tình huống ấy đòi hỏi vốn ngôn ngữ khác nhau, khó giải quyết bằng một chương trình chung cho tất cả.

Nếu người học thao tác tốt nhưng luôn phải chờ người khác dịch tài liệu hoặc truyền đạt yêu cầu, năng lực chuyên môn của họ chưa được phát huy đầy đủ. Hạn chế ngoại ngữ không xóa đi tay nghề, nhưng có thể khiến người lao động khó làm việc độc lập trong môi trường sử dụng tiếng Anh, khó tiếp nhận nhiệm vụ mới hoặc tham gia đào tạo nâng cao.

Cũng cần tránh một kết luận cực đoan khác: học nghề mà yếu tiếng Anh thì không có tương lai. Yêu cầu ngoại ngữ thay đổi theo vị trí, doanh nghiệp và thị trường. Điều cần xác định là công việc đòi hỏi đến đâu và nhà trường giúp người học đạt mức đó bằng cách nào.

Khó khăn này thực ra đã được nhận diện từ nhiều năm trước. Một bài viết năm 2018 về giảng dạy tiếng Anh ở trường nghề từng phản ánh hạn chế trong giao tiếp chuyên môn và đọc tài liệu nước ngoài. Việc vấn đề tiếp tục được đặt ra cho thấy đây là tồn tại kéo dài, nay chịu sức ép rõ hơn khi đào tạo hướng tới môi trường làm việc quốc tế. 

Muốn thay đổi, tiếng Anh cần xuất hiện ngay trong quá trình học nghề. Có thể bắt đầu từ tên dụng cụ, thao tác, hướng dẫn sử dụng, mẫu trao đổi với khách hàng, rồi tăng dần độ phức tạp. Một buổi thực hành hoàn toàn có thể dành một phần thời gian để người học giới thiệu quy trình hoặc báo cáo lỗi bằng những câu ngắn, đúng nghĩa.

Đây là cách làm nên được phát triển theo từng nghề, thay vì yêu cầu mọi sinh viên đạt cùng một kiểu năng lực. Người học cũng dễ thấy mục đích hơn khi bài học giúp họ xử lý một tình huống sẽ gặp tại nơi làm việc.

Một số cơ sở đang đi theo hướng gắn ngoại ngữ với nhu cầu nghề nghiệp. Thông tin công bố ngày 1.10 về Trường Cao đẳng Công nghệ TP.HCM cho biết trường tăng cường các lớp tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Anh chuyên ngành cùng hoạt động bồi dưỡng kỹ năng nghề, hướng tới yêu cầu của thị trường quốc tế. Đây là hướng triển khai cụ thể, chưa đồng nghĩa đã giải quyết xong chất lượng ngoại ngữ đầu ra. 

Vai trò của giáo viên chuyên môn và giáo viên ngoại ngữ vì thế cần được kết nối. Người dạy tiếng Anh có thể hỗ trợ cách diễn đạt; người dạy nghề xác định thuật ngữ, quy trình và mức độ chính xác cần thiết. Doanh nghiệp có thể cung cấp những tình huống thực tế, tài liệu phù hợp và phản hồi về khả năng làm việc của sinh viên thực tập.

Cách đánh giá cũng nên thay đổi tương ứng. Ngoài bài kiểm tra kiến thức, cần xem người học có đọc hiểu một hướng dẫn, xác nhận lại yêu cầu, trình bày sự cố hoặc giao tiếp trong tình huống phục vụ hay không. Một chứng chỉ có giá trị tham chiếu, nhưng khó thay thế hoàn toàn việc quan sát năng lực sử dụng tại nơi làm việc.

Định hướng này phù hợp với Đề án đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2045. Đối với giáo dục nghề nghiệp, đề án đặt mục tiêu nâng năng lực giao tiếp và sử dụng tiếng Anh theo định hướng nghề nghiệp, đồng thời yêu cầu đổi mới đánh giá gắn với năng lực thực tế. 

Với người có nền tảng yếu, lộ trình cần bắt đầu vừa sức và được duy trì đều đặn. Dồn yêu cầu ngoại ngữ vào cuối khóa dễ biến nó thành áp lực hoàn thành thủ tục, trong khi năng lực giao tiếp cần thời gian hình thành.

Thành công của tiếng Anh trong trường nghề nên được nhìn thấy ở một người thợ có thể tự đọc tài liệu, trao đổi công việc và tiếp tục học công nghệ mới. Khi ngoại ngữ giúp tay nghề được sử dụng hiệu quả hơn, người học mới thấy rõ lý do để đầu tư cho nó.