'Lá chắn' bảo vệ thanh toán số

Khách hàng quét mã VietQR Global thanh toán tại điểm bán hàng. (Ảnh: QUỲNH TRANG)

Làm sạch hệ thống tài khoản

Mới đây, Công an tỉnh Thái Nguyên đã triệt phá một đường dây lừa đảo 'núp bóng' hoạt động tâm linh trên không gian mạng với số lượng hơn 28.000 nạn nhân.

Nhận định ban đầu của cơ quan công an, các đối tượng lợi dụng niềm tin vào yếu tố tâm linh để từng bước thao túng tâm lý, dẫn dụ người dân chuyển tiền làm lễ, mua vật phẩm phong thủy hoặc thực hiện các nghi thức 'giải hạn' trực tuyến nhằm chiếm đoạt tài sản.

Theo lời một nạn nhân, từ việc xem livestream bói toán trên mạng xã hội, thông tin cá nhân bị đối tượng khai thác, nạn nhân dần tin tưởng và liên tiếp chuyển tiền theo yêu cầu. Ban đầu, chị chỉ chuyển 1-2 triệu đồng, nhưng càng về sau, số tiền càng tăng nhanh chóng lên hàng chục triệu đồng, lúc đó nạn nhân mới biết mình bị lừa.

Theo các chuyên gia, đây là xu hướng lừa đảo đang khá phổ biến khi tội phạm không cần chiếm quyền tài khoản ngân hàng hay đánh cắp thông tin đăng nhập mà tập trung thao túng tâm lý, đánh vào sự bất an hoặc lòng tham, khiến nạn nhân tự nguyện thực hiện giao dịch. Chính vì vậy, dù các ngân hàng đã áp dụng nhiều biện pháp như mã OTP hay xác thực sinh trắc học, rủi ro vẫn có thể xảy ra.

Đây cũng là lý do hệ thống bảo vệ thanh toán đang phải chuyển từ tư duy ngăn chặn sau khi rủi ro xảy ra sang phát hiện và cảnh báo ngay trước thời điểm tiền rời khỏi tài khoản. Cùng với yêu cầu nhận diện sớm các giao dịch có dấu hiệu rủi ro, việc làm sạch hệ thống tài khoản cũng đang trở thành một mắt xích quan trọng.

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đang lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 52/2024/NĐ-CP quy định về thanh toán không dùng tiền mặt. Trong đó, bổ sung trường hợp được phép đóng các tài khoản không phát sinh giao dịch từ ba năm trở lên, tính từ thời điểm phát sinh giao dịch cuối cùng của chủ tài khoản, trừ trường hợp giữa ngân hàng và khách hàng có thỏa thuận khác. Theo cơ quan soạn thảo, mốc thời gian ba năm được xây dựng trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của một số nước tiên tiến trên thế giới.

Hiện nay, nhiều ngân hàng đã chủ động áp dụng chính sách đóng hoặc chuyển trạng thái đối với tài khoản không phát sinh giao dịch từ sáu tháng đến hai năm, tùy quy định của từng đơn vị. Các ngân hàng cho biết, dù không còn sử dụng, các tài khoản này vẫn tiêu tốn nguồn lực về hạ tầng công nghệ, lưu trữ dữ liệu, bảo mật và quản trị rủi ro. Vì vậy, làm sạch dữ liệu không chỉ giúp tiết giảm chi phí vận hành mà còn tạo nền tảng để quản lý hệ thống tài khoản hiệu quả, minh bạch hơn.

Song song với 'dọn kho' tài khoản, ngành ngân hàng cũng đang đẩy mạnh chuẩn hóa dữ liệu và xác thực danh tính. Theo Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Thanh Hà, đến hết tháng 6, toàn ngành có gần 163 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và hơn 2,6 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức được đối chiếu thông tin sinh trắc học thông qua căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng VNeID.

Tạo 'điểm dừng' trước giao dịch

Một trong những công cụ phòng ngừa quan trọng đang được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam triển khai là Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong hoạt động thanh toán (SIMO).

Đến hết tháng 6, dịch vụ tra cứu trạng thái tài khoản thanh toán và ví điện tử có dấu hiệu nghi ngờ gian lận trên SIMO247 đã được triển khai tới khách hàng của 12 tổ chức tín dụng và ba tổ chức trung gian thanh toán.

Hệ thống đã hỗ trợ cảnh báo khoảng 4,6 triệu lượt khách hàng; hơn 1,5 triệu lượt khách hàng sau khi nhận cảnh báo đã chủ động tạm dừng hoặc hủy giao dịch, qua đó ngăn chặn các giao dịch có tổng giá trị hơn 5.200 tỷ đồng. Những con số đó cho thấy giá trị của một 'điểm dừng' trước khi tiền được chuyển đi.

Ở cấp độ ngân hàng thương mại, nhiều tổ chức cũng đang bổ sung công cụ cảnh báo ngay trên ứng dụng giao dịch. SHB đã triển khai tính năng 'Cảnh báo tài khoản nhận tiền có dấu hiệu nghi ngờ gian lận, lừa đảo' trên các kênh giao dịch điện tử.

Khi khách hàng nhập thông tin người nhận, hệ thống tự động kiểm tra, đối chiếu với danh sách cảnh báo từ Bộ Công an, cơ quan nhà nước và các tổ chức liên quan. Nếu phát hiện dấu hiệu khả nghi, cảnh báo sẽ xuất hiện ngay trên màn hình.

Điểm đáng chú ý là hệ thống không tự động chặn giao dịch mà cung cấp thêm thông tin để khách hàng cân nhắc. Cách tiếp cận này vừa giữ quyền quyết định của người sử dụng, vừa tạo thêm một lớp phòng vệ trong những tình huống có nguy cơ cao.

Một lớp bảo vệ mới khác cũng đang được Ngân hàng Nhà nước đặt ra về cung cấp dịch vụ đăng ký hạn mức và thời gian chờ cho khách hàng. Theo đó, các ngân hàng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài sẽ xây dựng phương án triển khai dịch vụ trước ngày 1/3/2027. Nếu khách hàng không đăng ký, ngân hàng áp dụng mặc định hạn mức 400 triệu đồng và thời gian chờ tối thiểu 24 giờ.

Tuy nhiên, theo Ngân hàng Nhà nước, cơ chế này không đồng nghĩa mọi giao dịch hơn 400 triệu đồng đều phải chờ 24 giờ. Thời gian chờ chỉ áp dụng đối với giao dịch chuyển tiền đến tài khoản thụ hưởng chưa từng nhận khoản tiền có giá trị bằng hoặc vượt hạn mức đã đăng ký trong vòng một năm liền kề trước đó. Khách hàng vẫn có thể chủ động thay đổi hạn mức hoặc lựa chọn không sử dụng dịch vụ.

'Bản chất của cơ chế này là tạo một khoảng dừng an toàn trong những tình huống mà nạn nhân có thể đang bị thúc ép phải chuyển tiền ngay lập tức. Khoảng thời gian đó có thể đủ để người dùng kiểm tra lại thông tin, trao đổi với người thân hoặc liên hệ ngân hàng khi phát hiện bất thường', Vụ trưởng Thanh toán Phạm Anh Tuấn cho hay.

Chuyên gia Nguyễn Quang Huy (Khoa Tài chính-Ngân hàng, Trường đại học Nguyễn Trãi) đánh giá, chính sách trên giúp tạo thêm một lớp bảo vệ đối với các giao dịch có dấu hiệu rủi ro cao. Nhưng để chính sách phát huy hiệu quả, các ngân hàng cần đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn nhằm phân tích hành vi giao dịch theo thời gian thực, từ đó phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trước khi tiền được chuyển đi. Đồng thời, các ngân hàng cũng cần đầu tư đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật để bảo đảm việc áp dụng 'thời gian chờ' không ảnh hưởng đến các giao dịch thông thường.