Tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho giá trị của kết luận giám định trong xét xử hình sự

Chuyên gia giám định tại Trung tâm Pháp y Hà Nội. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Giám định tư pháp vẫn tồn tại nhiều bất cập

Kết luận giám định được pháp luật ghi nhận là một trong những nguồn chứng cứ quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án. Kết luận giám định đúng đắn giúp cho việc điều tra, truy tố, xét xử các vụ án được chính xác, khách quan, đúng pháp luật, góp phần quan trọng bảo đảm trật tự an toàn xã hội, ổn định kinh tế-chính trị của đất nước.

Tuy nhiên, thực tiễn sử dụng kết luận giám định vẫn còn nhiều vấn đề cần xem xét. Dẫn chứng về giám định tư pháp trong các vụ án ma túy, Tiến sĩ Huỳnh Đông Bắc, Phó Hiệu trưởng-Giám đốc Phân hiệu Trường đại học Kiểm sát tại Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, giai đoạn 2019-2023, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội đã xét xử hơn 15 nghìn vụ án ma túy với gần 10 nghìn người phạm tội, trong đó tội tàng trữ và mua bán trái phép chiếm 96,6% tổng số vụ. Về quy mô người sử dụng, tính đến tháng 4/2025, toàn quốc có gần 370 nghìn người nghiện, người sử dụng trái phép, người nghi sử dụng và người bị quản lý sau cai.

Tuy nhiên, thực tiễn giám định tư pháp trong các vụ án ma túy vẫn tồn tại nhiều bất cập: thiếu giám định viên chuyên môn cao tại các tỉnh, cơ sở kỹ thuật còn hạn chế, thiếu mẫu chuẩn cho các loại ma túy tổng hợp mới, thời gian giám định kéo dài và phối hợp giữa cơ quan điều tra với tổ chức giám định chưa hiệu quả. Thực tế, cả nước chỉ có Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an) đủ năng lực giám định hàm lượng chất ma túy, dẫn đến tình trạng quá tải và tồn đọng án.

Theo Tiến sĩ Huỳnh Đông Bắc, việc nghiên cứu nâng cao vai trò giám định tư pháp trong đấu tranh phòng, chống tội phạm ma túy là yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa quan trọng cả về hoàn thiện pháp luật lẫn thúc đẩy hợp tác quốc tế chống tội phạm ma túy xuyên quốc gia.

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động giám định tư pháp

Mới đây, liên ngành Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao mới đây đã ban hành Thông tư liên tịch số 02/2026/TTLT-BCA-BQP-BTP-VKSNDTC-TANDTC quy định về trưng cầu, yêu cầu giám định và đánh giá, sử dụng kết luận giám định tư pháp trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án hình sự.

Thông tư được xây dựng trên cơ sở Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Giám định tư pháp năm 2025 và các văn bản pháp luật có liên quan, nhằm thống nhất quy trình thực hiện giám định tư pháp từ khâu trưng cầu, tổ chức thực hiện đến đánh giá và sử dụng kết luận giám định.

Theo Thông tư, việc trưng cầu, yêu cầu giám định phải bảo đảm khách quan, đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục và được thực hiện kịp thời ngay sau khi thu thập được đối tượng giám định nhằm tránh làm biến đổi, mất mát hoặc hư hỏng dấu vết, đồng thời đáp ứng yêu cầu giải quyết nhanh chóng vụ việc, vụ án hình sự.

Một trong những nguyên tắc xuyên suốt được đặt ra là đối tượng giám định phải được thu thập, bảo quản, niêm phong, vận chuyển và giao nhận theo đúng quy định pháp luật, bảo đảm tính toàn vẹn của chứng cứ suốt quá trình tố tụng.

Thông tư cũng quy định rõ việc phân cấp trưng cầu giám định giữa cơ quan tiến hành tố tụng ở Trung ương và địa phương. Theo đó, các vụ án có tính chất đặc biệt phức tạp, liên quan nhiều tỉnh, thành phố hoặc vượt quá khả năng chuyên môn của tổ chức giám định tại địa phương có thể được trưng cầu tổ chức giám định tư pháp ở Trung ương thực hiện.

Thông tư cũng bổ sung nhiều quy định mới nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn như trưng cầu giám định bằng mẫu đại diện đối với vật chứng có số lượng lớn; giám định tại chỗ đối với hiện trường, công trình, dây chuyền sản xuất, hệ thống kỹ thuật, hạ tầng số không thể di chuyển; quy định chi tiết về niêm phong, mở niêm phong vật chứng và giao, nhận hồ sơ bằng phương thức điện tử.

Thông tư cũng tạo cơ sở pháp lý cho việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động giám định tư pháp khi cho phép quyết định trưng cầu giám định được ký số, gửi qua phần mềm chuyên dụng; hồ sơ, tài liệu được chuyển dưới dạng dữ liệu điện tử và quản lý bằng định danh điện tử, góp phần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án.

Kết luận giám định chỉ là một trong những nguồn chứng cứ

Một trong những điểm đáng chú ý của thông tư là dành riêng một chương để quy định về việc đánh giá và sử dụng kết luận giám định tư pháp trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án hình sự.

Theo đó, kết luận giám định phải được xem xét trên ba phương diện gồm tính hợp pháp, tính chính xác, khách quan và tính liên quan, toàn diện với toàn bộ hệ thống chứng cứ của vụ án.

Thông tư nhấn mạnh kết luận giám định chỉ là một trong những nguồn chứng cứ và không được tách rời khỏi các chứng cứ khác như lời khai, vật chứng, dữ liệu điện tử, biên bản tố tụng và các tài liệu hợp pháp khác đã được thu thập trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử.

Đối với Tòa án, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để Hội đồng xét xử thực hiện nguyên tắc đánh giá chứng cứ một cách khách quan, toàn diện, tránh tình trạng tuyệt đối hóa giá trị của kết luận giám định hoặc coi kết luận giám định là căn cứ duy nhất để giải quyết vụ án.

Thông tư cũng quy định rõ, nếu kết luận giám định thiếu căn cứ khoa học, không rõ ràng, mâu thuẫn hoặc không thể kiểm chứng thì không được sử dụng làm căn cứ giải quyết vụ án hình sự.

Trong trường hợp kết luận giám định có mâu thuẫn với các chứng cứ khác, cơ quan tiến hành tố tụng không được loại bỏ bất kỳ nguồn chứng cứ nào mà phải áp dụng các biện pháp tố tụng cần thiết như đối chất, thực nghiệm điều tra, thu thập bổ sung chứng cứ hoặc trưng cầu giám định bổ sung, giám định lại hoặc giám định Hội đồng để làm rõ nguyên nhân mâu thuẫn.

Thông tư đồng thời quy định kết luận giám định được thực hiện theo yêu cầu của nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cũng được xác định là nguồn chứng cứ nếu việc yêu cầu và thực hiện giám định tuân thủ đúng quy định của pháp luật.

Đối với hoạt động xét xử, quy định này góp phần bảo đảm tốt hơn quyền tranh tụng của các bên, đồng thời tạo thêm cơ sở để Tòa án xem xét, đối chiếu, đánh giá toàn diện các nguồn chứng cứ trước khi đưa ra phán quyết.

Thông tư làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong hoạt động giám định tư pháp. Theo đó, Cơ quan điều tra có trách nhiệm trưng cầu giám định đúng đối tượng, đúng nội dung và bảo đảm việc thu thập, bảo quản vật chứng theo quy định.

Viện Kiểm sát thực hành quyền công tố, kiểm sát việc trưng cầu, yêu cầu giám định cũng như đánh giá, sử dụng kết luận giám định trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án. Tòa án căn cứ kết luận giám định cùng các chứng cứ hợp pháp khác để xem xét, đánh giá toàn diện trước khi ra bản án, quyết định.

Những quy định mới được kỳ vọng sẽ tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và tổ chức giám định tư pháp, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc để Tòa án đánh giá đúng giá trị của kết luận giám định, qua đó bảo đảm việc giải quyết các vụ án hình sự khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.