Hết thời 'tấm vé vàng' vào đại học?

Một chứng chỉ ngoại ngữ từng được xem là lợi thế đáng kể khi xét tuyển đại học có thể sắp trở về đúng vai trò ban đầu: chứng minh năng lực ngoại ngữ.

Trong dự thảo sửa đổi quy chế tuyển sinh, Bộ GD&ĐT đề xuất từ năm 2027 chỉ giữ điểm ưu tiên theo khu vực và đối tượng chính sách. Các trường không còn được tự quy định điểm cộng đối với chứng chỉ quốc tế, giải thưởng, thành tích hoặc tiêu chí bổ sung.

Ảnh minh hoạ

Điều đó không đồng nghĩa IELTS bị loại khỏi tuyển sinh. Chứng chỉ này vẫn có thể được quy đổi thành điểm môn ngoại ngữ trong tổ hợp hoặc dùng làm điều kiện đầu vào đối với chương trình đào tạo bằng tiếng nước ngoài. Điểm thay đổi nằm ở chỗ năng lực ấy dự kiến không được cộng thêm lần nữa ngoài thang điểm xét tuyển. Dự thảo đang được lấy ý kiến đến ngày 23.9.

Khi 0,5 điểm có thể đổi cả thứ tự trúng tuyển

Theo quy định áp dụng trong mùa tuyển sinh hiện nay, ngoài điểm ưu tiên khu vực và đối tượng, thí sinh có thể được hưởng ba nhóm điểm cộng do trường đại học quy định.

Thí sinh đạt giải học sinh giỏi quốc gia nhưng không sử dụng quyền tuyển thẳng có thể được thưởng tối đa ba điểm. Người có thành tích hoặc năng khiếu đặc biệt có thể được cộng tối đa 1,5 điểm; nhóm sở hữu chứng chỉ ngoại ngữ, chứng chỉ quốc tế cũng có thể nhận mức khuyến khích tối đa 1,5 điểm. Tổng các loại điểm cộng không vượt quá ba điểm trên thang 30.

Cơ chế này góp phần giúp các trường nhận diện những thí sinh có năng lực riêng. Nhưng khi cạnh tranh diễn ra ở nhóm điểm cao, chỉ 0,25 hay 0,5 điểm cũng có thể thay đổi thứ tự trúng tuyển của hàng trăm người.

Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, cả nước chỉ có năm thủ khoa đạt tuyệt đối 30 điểm ở tổ hợp ba môn. Tuy nhiên, sau khi tính điểm cộng, nhiều trường ghi nhận hàng trăm hồ sơ đạt mức tuyệt đối, thậm chí vượt 30. Điều đó đặt ra câu hỏi: Điểm cộng đang giúp đánh giá toàn diện năng lực hay làm biến dạng thứ tự cạnh tranh?

Bộ GD&ĐT nhìn nhận cơ hội sở hữu chứng chỉ quốc tế không phân bố đồng đều. Học sinh tại thành phố lớn có điều kiện tiếp cận trung tâm ngoại ngữ, giáo viên và kỳ thi thuận lợi hơn. Trong khi đó, chi phí học và thi có thể trở thành rào cản đáng kể đối với học sinh vùng khó khăn.

Cùng một mức IELTS nhưng mỗi trường lại quy đổi, cộng điểm và áp dụng cho những tổ hợp khác nhau. Đáng chú ý hơn, có trường hợp một chứng chỉ vừa được dùng để quy đổi điểm ngoại ngữ, vừa tiếp tục tạo ra điểm khuyến khích. Một năng lực vì thế có thể được ghi nhận hai lần.

Không bỏ IELTS, nhưng phải đặt IELTS đúng chỗ

Ngoại ngữ vẫn là năng lực quan trọng đối với người học trong bối cảnh hội nhập. Vấn đề không phải IELTS còn 'giá trị' hay không, mà giá trị ấy được đo ở đâu và bằng cách nào.

Nếu chương trình đào tạo sử dụng tiếng Anh, việc yêu cầu chứng chỉ ngoại ngữ là hợp lý. Nếu tổ hợp xét tuyển có môn tiếng Anh, quy đổi IELTS thành điểm môn học theo một bảng chung, công khai cũng có cơ sở. Nhưng nếu chứng chỉ vừa thay thế một môn, vừa mang lại điểm cộng thì lợi thế có thể vượt quá năng lực mà kỳ thi cần đánh giá.

Bỏ điểm cộng không làm mất ý nghĩa của quá trình học ngoại ngữ. Người có năng lực tiếng Anh tốt vẫn được hưởng lợi trong học tập, nghiên cứu, tiếp cận giáo trình và cơ hội việc làm. Điều có thể kết thúc chỉ là cách biến chứng chỉ thành một 'tấm vé' cộng thêm điểm ở nhiều cửa xét tuyển.

Tuy vậy, sự thay đổi tác động trực tiếp đến kế hoạch của hàng nghìn gia đình. Không ít học sinh đã bắt đầu học IELTS từ lớp 9, lớp 10, bỏ ra khoản chi phí lớn với mục tiêu rõ ràng là tăng khả năng trúng tuyển. Nếu chính sách thay đổi quá gần kỳ tuyển sinh, những em đang đi giữa hành trình sẽ có cảm giác luật chơi bị điều chỉnh khi cuộc đua chưa kết thúc.

Công bằng vì thế không chỉ nằm ở việc áp dụng cùng một quy định. Công bằng còn là tính ổn định, khả năng dự báo và thời gian chuyển tiếp đủ dài để người học điều chỉnh.

Từ 'ma trận nhiều cửa' đến một cửa mỗi ngành

Dự thảo còn hướng tới thu gọn phương thức tuyển sinh. Năm 2027, mỗi trường dự kiến được sử dụng tối đa năm phương thức, nhưng mỗi ngành, chương trình chỉ áp dụng không quá ba. Từ năm 2028, một ngành dự kiến chỉ sử dụng một phương thức, không tính diện tuyển thẳng và cử tuyển.

Cơ sở của đề xuất là sự chênh lệch giữa các thang đo. Thống kê giai đoạn 2022-2026 cho thấy hơn 2.000 chương trình, tương đương trên 40%, sử dụng từ hai phương thức trở lên nhưng mức điểm trúng tuyển quy đổi giữa các phương thức chênh từ ba điểm. Sau các biện pháp chuẩn hóa, khoảng cách bình quân với điểm thi tốt nghiệp THPT đã giảm từ 2,6 xuống 1,2 điểm, nhưng sự tương đương vẫn chưa được bảo đảm đầy đủ.

Giảm phương thức có thể giúp thí sinh thoát khỏi cảnh phải theo dõi quá nhiều công thức xét tuyển, bảng quy đổi và thời hạn đăng ký. Nhưng một phương thức duy nhất cũng có nguy cơ trở nên cứng nhắc nếu lựa chọn không phản ánh đúng đặc thù ngành học.

Một ngành nghệ thuật, ngoại ngữ hay công nghệ cần đánh giá năng lực đầu vào khác nhau. Tinh gọn không nên biến thành đồng nhất hóa, quyền tự chủ của trường phải đi cùng trách nhiệm giải trình về lý do chọn thang đo và hiệu quả học tập của sinh viên sau trúng tuyển.

Dự kiến bỏ điểm cộng IELTS có thể là bước điều chỉnh cần thiết để đưa mỗi năng lực về đúng vị trí. Nhưng trước khi quy định được ban hành, hai câu hỏi phải được trả lời rõ: Lộ trình nào để học sinh không bị động và phương thức nào đủ công bằng mà vẫn nhận diện được những năng lực khác biệt?

Tuyển sinh chỉ thực sự bớt áp lực khi luật chơi không những công bằng mà còn dễ hiểu, ổn định và được công bố đủ sớm.