'Cơn lốc' phim ngắn AI và hệ lụy: Ai đang làm chủ ai?

Trao đổi với Văn Hóa, nhà thơ, nhà phê bình điện ảnh Nguyễn Phong Việt cho rằng, cần sớm xây dựng cơ chế quản lý phù hợp, đồng thời đặt ra những nguyên tắc để AI được sử dụng như một công cụ hỗ trợ sáng tạo, thay vì thay thế con người.

Nhà thơ, nhà phê bình điện ảnh Nguyễn Phong Việt

.P.V: Thưa ông, sự phát triển nhanh của phim ngắn được tạo ra bằng AI đang mang lại những tác động tích cực và tiêu cực nào đối với đời sống điện ảnh, đặc biệt là sáng tạo và thẩm mỹ của người làm phim?

- Nhà thơ, nhà phê bình điện ảnh Nguyễn Phong Việt: Ở góc độ tích cực, AI giúp ngành công nghiệp làm phim phát triển đa dạng và phong phú hơn. Trước hết, việc giảm chi phí và thời gian sản xuất sẽ giúp nhiều đạo diễn, nhà đầu tư, nhà sáng tạo… tự tin hơn khi phát triển các dự án của mình. Những ý tưởng trước đây khó thực hiện vì hạn chế về kinh phí, nhân lực hoặc kỹ thuật thì nay có thêm cơ hội được thử nghiệm.

AI cũng mở ra một cánh cửa rất lớn cho những người ngoài ngành làm phim. Có thể họ không được đào tạo bài bản về điện ảnh nhưng có đam mê, có óc sáng tạo và có những câu chuyện muốn kể. Với công nghệ mới, họ có thể từng bước tiếp cận quá trình sản xuất và biết đâu tạo dựng được tên tuổi của mình trong ngành.

Tôi nghĩ đây là một thay đổi đáng chú ý. Điện ảnh vốn là lĩnh vực đòi hỏi sự kết hợp của rất nhiều yếu tố: Ý tưởng, con người, kỹ thuật, kinh phí… Khi công nghệ giúp giảm bớt một số rào cản, số người có khả năng tham gia vào quá trình sáng tạo sẽ tăng lên. Khán giả vì thế cũng có thêm nhiều lựa chọn giải trí trong tương lai.

Nhưng ở chiều ngược lại, chúng ta phải nhìn thấy một vấn đề rất rõ. Phim ngắn đòi hỏi cấu trúc kịch bản và tình huống phải nhanh, mạnh, thậm chí gây sốc để lôi kéo khán giả. Khi việc sản xuất trở nên quá dễ dàng, rất có thể sẽ xuất hiện nhiều sản phẩm không có giá trị, lệch lạc về văn hóa và nhận thức, thậm chí trở thành 'rác'.

Sự phát triển quá nhanh của phim ngắn cũng có thể ảnh hưởng lớn đến thị hiếu khán giả, từ đó hình thành thói quen giải trí thiếu lành mạnh. Khi người xem quen với những câu chuyện phải thật nhanh, thật mạnh, liên tục gây sốc hoặc tạo kích thích tức thời, họ có thể dần mất kiên nhẫn với những tác phẩm cần thời gian để cảm nhận và suy ngẫm. Đây là điều tôi cho rằng cần đặc biệt lưu ý khi nói về sự phát triển của phim ngắn AI.

. Từ góc độ một nhà phê bình điện ảnh, ông nhìn nhận thế nào về nguy cơ phim ngắn AI tạo ra những sản phẩm hời hợt, thiếu chiều sâu, sao chép ý tưởng hoặc làm suy giảm giá trị lao động sáng tạo của biên kịch, đạo diễn, diễn viên và các nghệ sĩ?

- Đó là thực tế mà chúng ta không thể phủ nhận. AI đang lấy đi rất nhiều công việc của con người trong ngành sáng tạo. Một mặt, nó giải phóng sức lao động, giảm chi phí và thời gian; mặt khác, nó cũng có thể đẩy nhiều người vào ngõ cụt khi năng lực của họ không còn đáp ứng được quá trình sản xuất trong ngành làm phim. Đây là nghịch lý mà công nghệ nào cũng có thể tạo ra, nhưng với AI, tốc độ diễn ra nhanh hơn rất nhiều.

Việc phim ngắn AI ảnh hưởng tiêu cực đến thị hiếu khán giả cũng là điều đã và đang xảy ra. Khi ý tưởng có thể được biến thành hình ảnh rất nhanh, người làm phim dễ bị cuốn vào việc sản xuất thật nhiều thay vì suy nghĩ thật kỹ về giá trị của tác phẩm. Điều đáng lo không nằm ở một bộ phim cụ thể. Nếu những sản phẩm dễ dãi ngày càng nhiều và được phổ biến rộng rãi trên các nền tảng số, chúng có thể tạo ra một môi trường thưởng thức khác. Khi đó, những sản phẩm gây chú ý, kích thích tò mò hoặc tạo tranh luận rất dễ lấn át các tác phẩm có chiều sâu nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn của người xem.

Vấn đề lúc này là cần có cơ chế quản lý, điều luật và quy định rõ ràng để đưa hoạt động này vào khuôn khổ phù hợp nhất có thể. Nếu không khéo, hệ lụy từ những sản phẩm giải trí không có giá trị sẽ ảnh hưởng rất lớn đến thế hệ trẻ - nhóm đang tiêu thụ nhiều loại nội dung này.

Phim ngắn AI đang tác động đến thị hiếu khán giả theo hướng dễ dãi, thiếu chiều sâu và lặp lại ý tưởng (Ảnh minh họa)

. Theo ông, việc sử dụng AI để sản xuất phim ngắn cần được đặt ra những giới hạn nào để vừa khuyến khích công nghệ mới, vừa bảo vệ bản quyền, tính sáng tạo và các giá trị nghề nghiệp của điện ảnh?

- Rõ ràng công nghệ đang phát triển quá nhanh và đi trước tầm nhìn quản lý một khoảng khá xa. Vì vậy, câu chuyện đầu tiên vẫn phải là kiểm duyệt nội dung, phân loại và cách thức phổ biến. Mỗi khâu đều cần được thực hiện chặt chẽ. Dù là tiền kiểm hay hậu kiểm, khi có vi phạm cũng phải xử lý thích đáng.

Với tốc độ phát triển của AI như hiện nay, nếu không kiểm soát từ sớm, khả năng chúng ta sẽ 'vỡ trận' trước số lượng phim do AI sản xuất trong tương lai. Khi đó, hậu quả để lại có thể nặng nề hơn rất nhiều và việc xử lý cũng khó khăn hơn.

Tôi cho rằng quản lý không có nghĩa là ngăn cản công nghệ. Ngược lại, chúng ta phải tạo điều kiện để công nghệ phát triển, nhưng sự phát triển đó cần đi cùng những nguyên tắc rõ ràng. Chúng ta phải biết sản phẩm nào được phép phổ biến, sản phẩm nào cần hạn chế, trách nhiệm thuộc về ai và khi xảy ra vi phạm thì xử lý như thế nào. Bên cạnh đó, cũng cần định hướng phát triển những đề tài, chủ đề có giá trị văn hóa và bản sắc Việt Nam.

Theo tôi, đây có thể xem là một quy định cốt lõi. Chẳng hạn, một đơn vị sản xuất phim trong một năm bắt buộc phải làm một số lượng nhất định các phim liên quan đến nhóm đề tài có giá trị văn hóa, lịch sử, bản sắc… để tạo sự cân bằng về chất lượng phim. Dĩ nhiên, ở góc độ nào đó, điều này giống như sự áp đặt về sáng tạo. Nhưng nếu hiện tại chưa có giải pháp nào khả thi hơn thì đó cũng là việc cần thiết để tạo ra một mặt bằng nhất định về chất lượng và định hướng cho thị trường. Quản lý tốt không phải là đóng cánh cửa với AI mà là tạo ra một hành lang để công nghệ này phát triển đúng hướng.

. Theo ông, người sáng tạo cần làm gì để AI trở thành công cụ hỗ trợ nghệ thuật thay vì khiến tác phẩm trở nên công thức, đồng nhất và thiếu dấu ấn cá nhân?

- Tôi luôn nghĩ bất cứ người làm công việc sáng tạo nào cũng muốn tạo ra dấu ấn riêng trên những sản phẩm do mình làm ra. Một bộ phim cũng vậy, dù là phim ngắn, phim truyền hình hay phim chiếu rạp. Muốn tạo ra những sản phẩm độc đáo, có nét riêng và có giá trị đối với nghệ thuật, cộng đồng, điều tiên quyết vẫn là sự tự trọng của người làm nghề. Hãy xem AI là công cụ để giúp mình sáng tạo tốt hơn, đừng biến nó thành một cỗ máy thay thế mình, để rồi người sáng tạo chỉ còn làm một việc là nhập các dòng lệnh và chờ nó hoàn thành các bước.

 Công nghệ có thể giúp chúng ta làm nhanh hơn, rẻ hơn, thậm chí thực hiện được những điều trước đây rất khó. Nhưng công nghệ không nên lấy đi lý do khiến một người trở thành nghệ sĩ, đó là khả năng quan sát, trải nghiệm, suy nghĩ, lựa chọn và chịu trách nhiệm với tác phẩm của mình.

Một người sáng tạo sử dụng AI càng nhiều thì càng phải ý thức rõ hơn về vai trò của mình. Bởi nếu ai cũng sử dụng cùng một công cụ, cùng một cách thức, cùng những câu lệnh và những dữ liệu phổ biến, nguy cơ tạo ra các sản phẩm giống nhau là rất lớn. Vì thế, mỗi người khi sử dụng AI cho công việc nên tự hỏi: Khi sản phẩm hoàn thành, phần nào trong đó thực sự mang bản sắc cá nhân của mình?

Nếu trả lời được câu hỏi ấy, AI vẫn chỉ là công cụ do con người làm chủ. Còn nếu không, rất có thể đến một lúc nào đó, chính người sáng tạo sẽ trở thành một mắt xích trong dây chuyền vận hành của công cụ mình đang sử dụng. Khi ranh giới ấy bị đảo chiều, câu hỏi 'ai đang làm chủ ai' sẽ không còn là một cách nói hình ảnh, mà trở thành vấn đề thực sự của sáng tạo trong thời đại. 

Xin cảm ơn ông!