Gắn điện ảnh với du lịch, bảo tồn di sản

Khi di sản bước vào điện ảnh

Nhiều ý kiến tại tọa đàm không chỉ đặt ra những vấn đề về sự sáng tạo của nghệ sĩ mà còn hướng tới xây dựng một hệ sinh thái điện ảnh gồm: phim trường, nhân lực, công nghệ, giáo dục, du lịch, chính sách và kết nối quốc tế.

Học sinh, sinh viên tham quan trưng bày tạo hình trang phục phim Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh bên ngoài tọa đàm. ẢNH: HOÀNG TRIỀU

Di sản lịch sử khi bước lên màn ảnh không còn tồn tại dưới dạng những trang tư liệu hay hiện vật tĩnh. Qua điện ảnh, di sản được tái hiện bằng bối cảnh, trang phục, ngôn ngữ, cách ứng xử của nhân vật. Từ thực tế của một nhà sản xuất phim, bà Ngô Thị Bích Hạnh, đại diện BHD, nhà sản xuất Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh, chia sẻ, trở ngại lớn nhất khi thực hiện bộ phim là nguồn tư liệu lịch sử, đặc biệt là tư liệu trực quan rất hạn chế.

Ê kíp đã phải tổ chức một hội thảo tại tỉnh Ninh Bình với sự tham gia của các nhà sử học, chuyên gia cổ phục, nhà làm phim, nhà thiết kế và những người làm chính sách văn hóa. Từ những tư liệu ít ỏi còn lại, ê kíp nghiên cứu, đối chiếu với các giai đoạn trước và sau để xây dựng một không gian thế kỷ X có cơ sở lịch sử nhưng vẫn phù hợp với ngôn ngữ điện ảnh đương đại.

Trong khi đó, nhà nghiên cứu văn hóa Phan Thanh Nam cho rằng, khó khăn lớn hiện nay là thiếu tư liệu trực quan để hình dung con người trong lịch sử từng mặc gì, sử dụng vật dụng nào, hay sinh hoạt ra sao. Họa sĩ Cao Việt Nguyễn cũng thừa nhận, dữ liệu về thời nhà Đinh còn rất ít, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc không thể xây dựng một không gian thế kỷ X.

Việc đối chiếu các giai đoạn lịch sử giúp nhận diện sự phát triển của hoa văn, chất liệu và hình thức, từ đó tạo cơ sở cho quá trình sáng tạo. Quy trình này tiếp tục được chuyển giao giữa các nhóm chuyên môn: từ sử học đến họa sĩ, nhà thiết kế cổ phục rồi nhà thiết kế thời trang. Mỗi khâu có một vai trò khác nhau, nhưng đều phải giải quyết cùng một yêu cầu: đúng với nền tảng lịch sử nhưng phải sống được trên màn ảnh, theo hướng đẹp hơn, hiện đại hơn và phù hợp với ngôn ngữ điện ảnh.

Còn nhà thiết kế Mai Lâm khẳng định, ranh giới quan trọng nhất của sáng tạo là không được bước ra ngoài nền tảng văn hóa và lịch sử. Trong giới hạn đó, nghệ thuật có thể được phát huy tối đa. 'Tôn trọng đúng tư liệu về phom dáng, chất liệu, hoa văn, màu sắc và phong thái; từ đó chuyển hóa các giá trị ấy thành ngôn ngữ thị giác hiện đại, sống động', nhà thiết kế Mai Lâm nói thêm. Nghệ sĩ, nhà thiết kế Sĩ Hoàng cũng cho rằng, phục trang lịch sử trước hết phải 'đúng' rồi mới 'sống'.

Thực tế từ bộ phim Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh, việc tiếp cận di sản lịch sử được áp dụng cho cả phục trang và các yếu tố về lịch sử, văn hóa… Khi tư liệu có giới hạn, điều quan trọng là xác định được giới hạn ấy và sáng tạo trên một nền tảng văn hóa đủ chắc. Từ câu chuyện của một bộ phim cổ trang, vấn đề rộng hơn được đặt ra: làm thế nào để di sản trở thành chất liệu của công nghiệp văn hóa mà không đánh mất bản chất văn hóa?

Xây dựng một hệ sinh thái điện ảnh toàn diện

Theo các chuyên gia về điện ảnh, nếu nhiều địa phương phía Bắc có lợi thế về cảnh quan và các lớp di sản phù hợp với phim lịch sử, cổ trang, TPHCM lại có thế mạnh về hệ sinh thái sản xuất: lực lượng sáng tạo đông đảo, doanh nghiệp, dịch vụ hậu kỳ và nguồn nhân lực chuyên môn. Thực tế từ bộ phim Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh cho thấy, dù bối cảnh chính của phim tại Ninh Bình, nhưng văn phòng sản xuất, khâu hậu kỳ và hơn 80% nhân sự lại đến từ TPHCM.

TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, nhìn nhận, thành phố cần một hệ thống phim trường chuyên nghiệp, bài bản để bổ sung cho yếu tố cảnh quan. Tuy nhiên, phát triển công nghiệp điện ảnh không chỉ là chuyện sản xuất hay hậu kỳ. Quan trọng hơn, điện ảnh phải đến được với đời sống và người dân. Khi người dân cảm thấy những không gian, cảnh quan và câu chuyện trong phim cũng thuộc về chính mình, họ sẽ có sự kết nối và đồng hành mạnh mẽ hơn với điện ảnh.

Ở góc độ quản lý, TPHCM đang đặt vấn đề phát triển điện ảnh trong mối liên hệ rộng hơn với các lĩnh vực khác của công nghiệp văn hóa. Lãnh đạo Sở VH-TT TPHCM, cho biết, thành phố đang cụ thể hóa các cam kết với UNESCO sau khi gia nhập Mạng lưới Thành phố sáng tạo. Trong đó, một bước đi đã được triển khai là sáng kiến 'Kiến tạo điện ảnh trong học đường', giúp học sinh từng bước tiếp cận và hiểu ngôn ngữ điện ảnh cũng như các loại hình nghệ thuật khác.

Khi khán giả được hình thành từ sớm, điện ảnh vừa là sản phẩm giải trí, vừa là một phần của đời sống văn hóa. Thành phố cũng hướng đến việc tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục và cơ chế cho hoạt động điện ảnh. Mô hình văn phòng một cửa hỗ trợ điện ảnh sẽ đóng vai trò là đầu mối hỗ trợ và cung ứng các dịch vụ cho hoạt động sản xuất phim.

Đây sẽ là một trong những bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn hành chính và tạo môi trường thuận lợi hơn cho ngành điện ảnh. Từ góc độ quản trị, thành phố cũng hướng tới tăng cường hợp tác công - tư và mô hình đồng kiến tạo, trong đó Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng cùng tham gia quản lý, sáng tạo và phát triển đời sống văn hóa.