Mở 'đường sống' cho nhà trong hẻm nhỏ, đa năng - Bài 1: Lối thoát bị lửa bịt kín

Gần đây, tại TPHCM liên tiếp xảy ra các vụ cháy: cháy ki-ốt bán rau củ ở phường Đông Hưng Thuận sáng 5-9 làm 2 người tử vong; cháy căn nhà ở kết hợp kinh doanh tại phường Bình Lợi Trung đầu tháng 8 làm 2 người chết và cháy quán ăn trên đường Ngô Đức Kế, phường Bình Thạnh hồi tháng 7-2026 làm 5 người tử vong... Khi lửa bùng lên, những căn nhà đa công năng chỉ có một lối đi duy nhất dễ biến thành 'bẫy' khói lửa, đe dọa tính mạng cả gia đình.

Lửa bùng lên, nạn nhân bị kẹt lại

Hơn 1 giờ sáng 5-9, ngọn lửa bắt đầu bùng lên tại ki-ốt bán rau củ của gia đình ông T. trong hẻm đường TTN12, phường Đông Hưng Thuận. Công an phường Đông Hưng Thuận đã phối hợp Phòng Cảnh sát PCCC và CNCH (PC07), Công an TPHCM có mặt tại hiện trường, nhanh chóng dập tắt ngọn lửa. Tuy nhiên, ông T. bị mắc kẹt trong đám cháy và tử vong; vợ ông được con gái dìu ra ngoài nhưng sau đó cũng không qua khỏi.

Trước đó chưa đầy 2 tháng, tại căn nhà kết hợp quán ăn ở số 56D đường Ngô Đức Kế, phường Bình Thạnh cũng xảy ra vụ cháy khiến 5 người tử vong. Căn nhà rộng khoảng 4m, dài khoảng 20m kết hợp làm quán ăn gia đình, phía sau bố trí bếp nấu. Khi ngọn lửa bùng phát từ khu vực bếp, lối ra duy nhất ở tầng trệt nhanh chóng bị khói độc và lửa bao trùm, toàn bộ người bên trong gần như không còn đường thoát.

Thực tế cho thấy, cháy gây thiệt hại lớn về người và tài sản trong những căn nhà đa công năng không phải là chuyện mới. Lửa thường xuất phát từ tầng trệt, nơi tập trung bếp, hàng hóa, xe máy và hệ thống điện, rồi nhanh chóng chặn kín cầu thang cùng cửa chính, khiến người bên trong mắc kẹt, ngạt thở trước khi kịp phản ứng. Nạn nhân của nhiều vụ cháy đều rơi vào kịch bản nghiệt ngã này, như vụ cháy trên đường Tô Ký (phường Đông Hưng Thuận) làm 3 mẹ con tử vong và vụ cháy trên đường Trần Hưng Đạo (phường Cầu Ông Lãnh) khiến 4 người không qua khỏi, xảy ra cách nay chưa lâu.

Xưởng ve chai kế quán ăn trên đường Ngô Đức Kế, phường Bình Thạnh, TPHCM bị cháy lan, thiệt hại nhiều tài sản, ngày 11-7. Ảnh: NGUYỄN TÂN

Những ngôi nhà đa công năng hiện nay vẫn còn rất nhiều. Trong căn nhà ở hẻm đường Trường Chinh, phường Đông Hưng Thuận, chị Nguyễn Thị Hồng Hạnh cùng gia đình làm nghề may gia công. Tầng trệt được tận dụng làm nơi đặt máy may, chứa vải, nấu ăn và cất xe máy vào ban đêm; tầng trên là phòng ngủ. Căn nhà chỉ có một cửa chính ở tầng trệt, ban công tầng trên được xem là hướng thoát nạn dự phòng. Nếu xảy ra sự cố cháy nổ từ bên dưới, việc chạy lên tầng trên chỉ là giải pháp tạm thời trong lúc chờ cứu hộ.

'Sau khi chứng kiến các vụ cháy và được lực lượng công an tuyên truyền, tôi mới nhận ra nguy cơ cháy nổ ở rất gần. Gia đình đã tự kiểm tra lại hệ thống điện, sắp xếp khu vực sản xuất gọn gàng và mua bình chữa cháy tại chỗ', chị Hạnh cho biết.

Không chỉ ở các khu dân cư đông công nhân, nhiều căn nhà trong khu vực trung tâm TPHCM cũng trong tình trạng tương tự. Tại các tuyến hẻm đường Bùi Viện, Hồ Hảo Hớn, Trần Hưng Đạo, Lê Lai, Bến Vân Đồn, Tôn Đản..., nhiều nhà nhỏ có lối đi hẹp, tầng trệt để nhiều hàng hóa, vật dụng dễ cháy. Nhiều nơi lắp cửa cuốn, khung sắt 'chuồng cọp', biển hiệu quảng cáo che kín ban công tầng trên. Ban đêm, khi cửa cuốn khóa chặt, nếu cháy xảy ra ở tầng trệt, khả năng thoát hiểm gần như bằng không.

Theo đại diện Phòng Cảnh sát PCCC và CNCH, Công an TPHCM, nguy cơ cháy nổ cao tại nhà ở kết hợp kinh doanh, nhà trọ xuất phát từ việc người dân tự ý thay đổi công năng sử dụng nhưng không bảo đảm điều kiện an toàn. Nhiều hộ chất vải, nệm mút, hóa chất, hàng hóa dễ cháy che kín lối đi; không có giải pháp ngăn cháy, ngăn khói giữa khu vực kinh doanh và không gian ở. Việc sạc xe máy điện, xe đạp điện, pin dự phòng còn tùy tiện, đặt gần vật dễ cháy hoặc sạc qua đêm không có thiết bị bảo vệ.

Đại diện Phòng Cảnh sát PCCC và CNCH, Công an TPHCM, thông tin, thành phố hiện có khoảng 109.000 cơ sở xen cài trong khu dân cư, thuộc diện quản lý an toàn PCCC, bao gồm hơn 34.000 nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh; hơn 55.000 nhà trọ, nhà ngăn phòng cho thuê; hơn 5.000 kho hàng và 16.000 cơ sở sản xuất nhỏ lẻ.

Thêm lối thoát, giảm hiểm họa

Cửa cuốn có thể trở thành vật cản thoát hiểm trong tình huống mất điện hoặc gặp sự cố. Trong khi đó, khung sắt 'chuồng cọp' bịt kín ban công không chỉ chặn lối thoát nạn mà còn cản trở lực lượng cứu hộ tiếp cận hiện trường vụ cháy. Trước thực trạng này, Công an TPHCM và các địa phương đã vận động người dân tháo dỡ 'chuồng cọp', mở lối thoát nạn thứ hai. Tính đến ngày 14-6-2026, đã có 14.825/15.161 căn hộ hoàn thành mở lối thoát nạn thứ hai, đạt 97,8%; tháo dỡ cơi nới, lấn chiếm không gian chung tại 386/479 trường hợp, đạt 80%.

Tại phường Tân Sơn Hòa, nơi có hơn 80% nhà mặt tiền đường kết hợp kinh doanh, công an và chính quyền địa phương đã đến từng hộ dân hướng dẫn kiểm tra hệ thống điện, gas, lối thoát nạn, phương tiện chữa cháy.

Ông Vũ Đức Tuấn, chủ căn nhà ở kết hợp kinh doanh cháo lòng, cho biết, sau khi được Công an phường hướng dẫn, gia đình đã trang bị 2 bình chữa cháy, mở thêm lối thoát qua mái và cửa phía sau, treo chìa khóa ở vị trí dễ thấy. Lúc bán hàng, xe máy được dắt ra ngoài, bình gas khóa ngay sau khi nấu. Gia đình cũng tính chuyển sang bếp điện để giảm nguy cơ cháy nổ.

Ở phường Đông Hưng Thuận, lực lượng công an thường xuyên đến từng hộ dân, nhà trọ, cơ sở sản xuất để hướng dẫn kiểm tra hệ thống điện, sắp xếp hàng hóa, trang bị bình chữa cháy và xây dựng phương án thoát nạn. Lực lượng chức năng đi vào từng căn nhà, rà soát từng thiết bị điện, gas, sạc xe điện, vật dụng ở cầu thang, ban công..., thay vì tuyên truyền chung chung.

Cùng với công an, các địa phương phát huy vai trò của lực lượng ở cơ sở để ngăn chặn hiểm họa cháy từ sớm. Ông Phùng Thế Vinh, Bí thư Chi bộ khu phố 7, phường Hòa Hưng, cho biết, PCCC là nội dung quan trọng để giữ an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội tận cơ sở. Do đó, địa phương phải có Tổ liên gia an toàn PCCC, tổ PCCC công cộng làm nòng cốt, vừa tuyên truyền, tập huấn vừa sẵn sàng xử lý khi có sự cố.

Các vụ cháy thời gian qua cho thấy bài học rất rõ: với những căn nhà vừa ở vừa kinh doanh, càng phải tách bạch không gian sinh hoạt với nơi chứa hàng; kiểm soát nguồn điện, nguồn nhiệt; không chất hàng hóa cản lối, không khóa chết ban công, không để tầng trệt trở thành 'cái bẫy' khi xảy ra cháy.

Mở lối thoát nạn thứ hai không phải yêu cầu hình thức mà là 'đường sống' của mỗi gia đình. Đó là ban công có thể mở từ bên trong, cửa lên mái hoặc ô thoát hiểm; hay một chiếc búa phá dỡ được đặt đúng chỗ cũng có thể trở thành phương tiện cứu mạng khi khói lửa bủa vây.

Theo Phòng PC07, phần lớn nạn nhân tử vong trong các vụ cháy nhà ở, nhà trọ không phải do bị lửa thiêu, mà do ngạt khói và khí độc. Khói trong các đám cháy hiện nay sinh ra từ nhiều vật liệu hiện đại như nhựa PVC, đệm mút polyurethane, xốp cách âm, màng nilon, vải sợi tổng hợp. Trong đó, khí Carbon Monoxide (CO) không màu, không mùi, khi hít phải sẽ chiếm vị trí ôxy trong máu, làm nạn nhân nhanh chóng đau đầu, bất tỉnh và tử vong.

Khí Hydro Cyanide (HCN) phát sinh từ mút xốp, nhựa là chất độc thần kinh cực mạnh, gây tê liệt hệ hô hấp tế bào, khiến nạn nhân co giật, ngừng thở chỉ sau vài nhịp hít phải. Vì vậy, khi xảy ra sự cố, khói độc lan rất nhanh trong không gian kín, khiến nạn nhân ngất đi trước khi lửa kịp lan tới. Người dân cần đặc biệt trang bị kỹ năng chống ngạt và nhanh chóng di chuyển ra lối thoát khẩn cấp.