Dùng điện thoại thành thạo, vẫn có thể thiếu 5 kỹ năng này trong thời AI

Kỹ năng số trong thời đại AI đòi hỏi khả năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và làm chủ công nghệ. Ảnh minh hoạ: AI

Một người có thể dùng điện thoại hàng chục lần mỗi ngày nhưng vẫn lúng túng trước một đường link đáng ngờ. Có thể viết câu lệnh cho AI rất nhanh nhưng không biết kiểm tra tài liệu mà công cụ vừa viện dẫn. Có thể chuyển khoản trong vài giây nhưng chưa dành đủ thời gian xác minh người đang yêu cầu nhận tiền.

Khoảng cách ấy nằm giữa thao tác và năng lực phán đoán.

Khung năng lực số DigComp 3.0 của Ủy ban châu Âu đặt hiểu biết về AI trong toàn bộ các nhóm năng lực số, cùng với đánh giá thông tin, bảo vệ dữ liệu, sáng tạo nội dung và học tập liên tục. Biết sử dụng một công cụ chỉ là một phần của khả năng sống, làm việc an toàn trên môi trường số. 

Từ những yêu cầu đó, có thể chọn năm kỹ năng gần gũi để mỗi người tự kiểm tra. Đây là cách nhóm các tình huống thực tế, không phải một bảng xếp hạng chính thức.

1. Tìm đến nguồn gốc, thay vì dừng ở câu trả lời

Khi tìm hiểu một chính sách, nhiều người dừng lại ở đoạn tóm tắt đầu tiên. Nhưng một câu trả lời chỉ có giá trị khi đúng văn bản, đúng thời điểm và đúng đối tượng.

Chẳng hạn, với thông tin 'gia đình được hỗ trợ tiền', cần tìm tiếp: Đây là đề xuất hay chính sách đã có hiệu lực, áp dụng ở đâu, ai đủ điều kiện? Với một nghiên cứu sức khỏe, cần phân biệt kết quả trên một nhóm người với kết luận cho cả cộng đồng.

Thói quen có thể luyện ngay là mở đường dẫn gốc, xem ngày đăng, kiểm tra cơ quan công bố và đọc phần điều kiện. Một ảnh chụp văn bản bị cắt mất ngày hoặc một đoạn trả lời không có nguồn chưa đủ để quyết định.

Kỹ năng này cũng giúp tránh việc chia sẻ một thông tin có thật nhưng đã cũ, hoặc đúng ở nơi khác mà không áp dụng cho mình.

2. Giao việc cho AI và biết nghiệm thu

Một yêu cầu 'viết giúp tôi thật hay' thường khó kiểm soát hơn yêu cầu nêu rõ mục đích, người đọc, dữ kiện được phép dùng và những điều chưa xác nhận.

Ví dụ, khi nhờ AI soạn thông báo cho phụ huynh, người dùng có thể cung cấp nội dung đã thống nhất, yêu cầu giữ nguyên ngày giờ và đánh dấu thông tin còn thiếu. Sau đó vẫn phải kiểm tra từng con số, tên riêng và cam kết trước khi gửi.

Tương tự, khi dùng AI tóm tắt hợp đồng, cần yêu cầu chỉ ra điều khoản liên quan rồi tự mở tài liệu đối chiếu. Một bản tóm tắt thuận tai không thay thế việc đọc những nghĩa vụ mình sẽ chấp nhận.

Hướng dẫn của UNESCO về AI tạo sinh nhấn mạnh việc bảo vệ quyền chủ động của con người và thẩm định tính phù hợp của công cụ. Đưa AI vào công việc có nghĩa là thay đổi cách làm, không phải chuyển luôn trách nhiệm phán đoán cho máy. 

3. Bảo vệ tài khoản trước khi cần cứu tài khoản

Một mật khẩu dùng lại cho nhiều dịch vụ tạo ra sự tiện lợi trước mắt. Nhưng nếu một tài khoản bị lộ, những tài khoản khác có thể trở thành mục tiêu tiếp theo.

CISA khuyến nghị sử dụng mật khẩu mạnh, riêng biệt cho từng tài khoản, công cụ quản lý mật khẩu và xác thực đa yếu tố. Lớp xác thực bổ sung giúp việc chiếm tài khoản khó hơn so với chỉ dựa vào mật khẩu. 

Trong thời AI, bảo vệ dữ liệu còn diễn ra trước mỗi lần tải tài liệu lên công cụ. Một bảng danh sách khách hàng, hồ sơ sức khỏe hay hợp đồng nội bộ không nên được coi như văn bản thông thường chỉ vì hệ thống cho phép kéo thả rất dễ.

Trước khi gửi, cần xem mình có quyền chia sẻ không, có thể bỏ thông tin nhận diện không và tổ chức đã cho phép sử dụng công cụ đó chưa. Tiện lợi vài phút không làm biến mất nghĩa vụ bảo mật.

4. Xác minh bằng một kênh khác khi có yêu cầu chuyển tiền

Giọng nói quen thuộc từng là dấu hiệu tạo niềm tin. AI khiến dấu hiệu đó không còn đủ để đứng một mình.

Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ cảnh báo kẻ gian có thể sử dụng đoạn âm thanh của người thân để tạo giọng nói giả, dựng tình huống khẩn cấp và yêu cầu tiền. Cách kiểm tra được khuyến nghị là gọi lại người đó bằng số điện thoại đã biết, hoặc liên hệ người thân khác để xác minh. 

Điểm mấu chốt là đổi kênh kiểm tra. Nếu đang nhận yêu cầu trong một tài khoản có thể đã bị chiếm, tiếp tục hỏi trong chính cuộc trò chuyện ấy chưa chắc giải quyết được vấn đề.

Với gia đình, có thể thống nhất trước nguyên tắc: yêu cầu chuyển tiền bất thường phải gọi xác nhận. Với nơi làm việc, thay đổi tài khoản nhận thanh toán phải qua bước kiểm tra độc lập.

5. Chịu trách nhiệm với nội dung mình phát đi

Một bức ảnh AI tạo rất nhanh, một đoạn bình luận viết hộ rất sắc, một bản dựng có thể khiến người xem tưởng nhân vật đã nói điều chưa từng nói. Khả năng tạo nội dung tăng lên thì trách nhiệm lựa chọn cũng tăng theo.

Trước khi đăng, cần kiểm tra sự thật, quyền sử dụng hình ảnh và nguy cơ làm người xem hiểu sai. Khi nội dung mô phỏng có thể bị nhầm là sự kiện thật, việc ghi rõ tính chất của nó giúp người tiếp nhận có căn cứ đánh giá.

Đặc biệt, không nên biến AI thành nguồn 'chứng cứ' cho một cáo buộc chỉ vì công cụ diễn đạt tự tin. Người bấm nút đăng vẫn phải giải thích được mình dựa vào đâu.

Năm kỹ năng này không đòi hỏi mọi người trở thành chuyên gia công nghệ. Chúng bắt đầu từ những việc rất đời thường: Mở thêm một nguồn, giữ lại một dữ liệu riêng tư, gọi thêm một cuộc điện thoại và đọc lại trước khi gửi. Trong thời AI, biết dừng đúng lúc cũng là một biểu hiện của sự thành thạo.