'Khám bệnh'’ qua bình luận, 'kê đơn' qua livestream: Coi chừng rước họa suy gan, hỏng thận

Bỏ lỡ thời điểm điều trị

Trên mạng xã hội hiện xuất hiện nhiều tài khoản tự xưng là bác sĩ, người có chuyên môn bán thuốc, thực phẩm chức năng qua các phiên livestream. Hiệu quả của một phiên bán hàng đôi khi được thể hiện bằng số người 'chốt đơn'.

Ngay cả khi sản phẩm được bán không phải hàng giả, việc người bệnh chỉ mô tả một vài triệu chứng qua phần bình luận rồi được tư vấn, bán thuốc vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Người bán khó có thể biết đầy đủ bệnh nền, thuốc đang sử dụng, tiền sử dị ứng, chức năng gan thận hay những chống chỉ định của từng người.

Livestream bán thuốc chỉ qua vài dòng mô tả triệu chứng có thể bỏ qua bệnh nền, tương tác thuốc, chống chỉ định và khiến người bệnh tự điều trị sai cách.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam từng gặp một bệnh nhân mắc bệnh khá phổ biến nhưng lựa chọn tự điều trị theo quảng cáo trên mạng.

Bệnh nhân nữ, 63 tuổi, cao khoảng 1,55 m, nặng 55-56 kg, mắc đái tháo đường type 2. Bà cho biết không ngại uống thuốc điều trị nhưng lo việc sử dụng thuốc lâu ngày có thể ảnh hưởng đến gan, thận. Từ nỗi lo này, bà tìm mua những sản phẩm được quảng cáo trên mạng là 'an toàn hơn', thay vì tiếp tục điều trị và theo dõi theo hướng dẫn.

Khi xem lại kết quả xét nghiệm, bác sĩ Hoàng phải giải thích khá kỹ cho người bệnh. Đường huyết lúc đói có vẻ ổn định nhưng HbA1c đã tăng từ 7,5% lên trên 8%, cho thấy đường huyết trong thời gian qua chưa được kiểm soát tốt. Người bệnh đồng thời sụt khoảng 2-3 kg.

Creatinin máu trước đây ở mức 64 µmol/L, nay tăng lên 83 µmol/L. Mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) cũng giảm từ khoảng 93 xuống 66 mL/phút/1,73 m². Theo bác sĩ, những thay đổi này cần được theo dõi và đánh giá kỹ hơn về chức năng thận.

Bác sĩ Hoàng cho rằng tâm lý lo uống nhiều thuốc ảnh hưởng đến gan, thận là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, thay vì tự ý mua sản phẩm khác, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ điều trị, kiểm tra lại đơn thuốc và các chỉ số cần thiết để được điều chỉnh phác đồ nếu cần.

'Đừng tự bỏ việc điều trị rồi đặt niềm tin vào một sản phẩm mà mình chưa biết rõ thành phần. Điều đáng tiếc nhất ở ca này là khoảng thời gian đáng lẽ bệnh nhân có thể được theo dõi sát hơn và điều chỉnh điều trị sớm hơn đã trôi qua', bác sĩ Hoàng nói.

Theo bác sĩ, đây chỉ là một trong nhiều trường hợp ông từng gặp. Không ít người bệnh tự bỏ thuốc đang điều trị để chuyển sang các sản phẩm được quảng cáo là 'thiên nhiên' hoặc thảo dược, thường gặp ở người mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, gout.

'Thuốc thật' cũng không đồng nghĩa với việc ai cũng có thể sử dụng.

'Khi kê đơn, chúng tôi phải xem người bệnh bao nhiêu tuổi, bệnh đang ở mức nào, có bệnh tim hoặc thận không, đang dùng những thuốc gì, trước đây có từng gặp tác dụng phụ hay không. Sau đó mới cân nhắc loại thuốc, liều dùng và cách theo dõi', bác sĩ Hoàng cho hay.

Theo ông, bác sĩ không thể chỉ dựa vào tên bệnh để lựa chọn một loại thuốc chung cho tất cả người bệnh. Cùng một triệu chứng, nhưng cách điều trị có thể khác nhau tùy bệnh nền, tình trạng sức khỏe và các thuốc người bệnh đang sử dụng.

Thuốc không phải hàng hóa thông thường

TS.LS Đặng Văn Cường, Văn phòng luật sư Chính Pháp, cho rằng đề xuất của Bộ Y tế về việc bổ sung quy định cấm livestream bán thuốc và yêu cầu định danh, truy xuất giao dịch là cần thiết trong bối cảnh hoạt động kinh doanh trên môi trường số ngày càng phổ biến.

Thuốc là loại hàng hóa đặc biệt bởi việc sử dụng sai thuốc, sai liều hoặc thuốc giả không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí tính mạng người bệnh.

'Thuốc chữa bệnh là sản phẩm hàng hóa đặc biệt, có liên quan đến sức khỏe, thậm chí tính mạng con người. Vì vậy, tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh thuốc trên các nền tảng số là cần thiết', luật sư Cường nói.

Việc bổ sung quy định cấm livestream bán thuốc không đồng nghĩa với cấm thương mại điện tử trong lĩnh vực dược. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Dược năm 2024 đã cho phép kinh doanh dược theo phương thức thương mại điện tử, nhưng đồng thời đặt ra những giới hạn nhất định.

Các cơ sở kinh doanh dược khi kinh doanh bằng phương thức thương mại điện tử phải tuân thủ quy định về giao dịch điện tử, thương mại điện tử, quảng cáo, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và pháp luật chuyên ngành về dược. Một số loại thuốc như thuốc kê đơn, thuốc phải kiểm soát đặc biệt và thuốc thuộc danh mục hạn chế bán lẻ không được bán lẻ qua thương mại điện tử.

Theo thông tin được công bố về dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trẻ em, Luật Người khuyết tật, Luật Khám bệnh, chữa bệnh, Luật Dược, Luật Người cao tuổi và Luật Bảo hiểm y tế, Bộ Y tế đề xuất quy định rõ hơn, trong đó có việc cấm kinh doanh thuốc, nguyên liệu làm thuốc thông qua chức năng livestream bán hàng hoặc phương tiện không bảo đảm định danh điện tử của người bán và truy xuất giao dịch.

Luật sư Cường cho rằng mục tiêu của quy định này là bảo đảm có thể xác định người bán, truy xuất giao dịch khi xảy ra vi phạm.

'Đây không phải là việc cấm thương mại điện tử trong lĩnh vực dược, mà là xác định rõ giới hạn của phương thức bán hàng trực tuyến đối với một sản phẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người. Thuốc không thể được đối xử hoàn toàn giống với quần áo, mỹ phẩm hay các loại hàng tiêu dùng thông thường', luật sư Cường nhấn mạnh.

Về trách nhiệm của người bán, luật sư Cường cho rằng xử phạt hành chính chỉ là một trong những cấp độ xử lý. Tùy tính chất, mức độ và hậu quả, người vi phạm còn có thể phải bồi thường dân sự hoặc bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Chẳng hạn, nếu chỉ bán thuốc trái quy định, vi phạm điều kiện kinh doanh hoặc quy định về thương mại điện tử, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, buộc thu hồi, tiêu hủy sản phẩm và áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.

Trong trường hợp người bán biết rõ đó là thuốc giả, thuốc không đạt chất lượng, thuốc không rõ nguồn gốc nhưng vẫn đưa ra thị trường, tính chất vụ việc nghiêm trọng hơn. Nếu có đủ căn cứ, người vi phạm có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về các tội danh tương ứng.

Đặc biệt, nếu sử dụng mạng xã hội để đưa thông tin gian dối, tạo lòng tin giả, quảng cáo sai sự thật, bán sản phẩm không đúng cam kết rồi chiếm đoạt tiền của nhiều người, vụ việc cần được xem xét toàn diện về hành vi, mục đích, thủ đoạn, hậu quả, giá trị tài sản, số lượng người bị hại và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi với thiệt hại.

'Điều quan trọng không chỉ là tăng mức phạt mà phải khiến người kinh doanh nhận thức rằng lợi nhuận từ việc bán thuốc trái phép không thể đánh đổi bằng sức khỏe, tính mạng của người dân và không thể trở thành 'chi phí kinh doanh' của hành vi vi phạm pháp luật', luật sư Cường khẳng định.