Văn hóa truyền thống Chăm 'hút hồn' du khách

Thiếu nữ Chăm biểu diễn điệu múa truyền thống tại khuôn viên không gian trải nghiệm văn hóa của ngày hội. (Ảnh: NGUYỄN TRUNG)

Hàng nghìn du khách trực tiếp chạm vào từng giá trị truyền thống, lắng nghe những câu chuyện được gìn giữ qua nhiều thế kỷ trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI năm 2026 tại tỉnh Khánh Hòa.

Mỗi địa phương một câu chuyện văn hóa

Sáng 27/6, khu vực không gian trưng bày, quảng bá văn hóa truyền thống của các đoàn tham gia Ngày hội trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết khi Hội đồng nghệ thuật tiến hành chấm điểm các nội dung trưng bày, trình diễn nghề thủ công truyền thống, kỹ năng du lịch cộng đồng và giới thiệu các điểm đến văn hóa.

Điều hấp dẫn nhất không nằm ở những hiện vật được đặt sau tủ kính, mà ở việc mọi giá trị văn hóa đều hiện diện bằng đời sống thực. Người dân và du khách được tận mắt chứng kiến nghệ nhân dệt thổ cẩm, nặn gốm, nghe tiếng khung cửi, mùi đất nung quyện trong nắng, rồi trực tiếp trò chuyện với những người đang ngày ngày gìn giữ nghề truyền thống.

Không gian của đoàn Khánh Hòa luôn đông kín khách tham quan. Bên cạnh những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu là phần trình diễn nghề làm gốm Bàu Trúc - một nghề thủ công đã trở thành biểu tượng của văn hóa Chăm.

Ông Phú Hữu Minh Thuần, Giám đốc Hợp tác xã Gốm Chăm Bàu Trúc (xã Ninh Phước) cho biết, làng gốm Bàu Trúc được xem là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á vẫn còn bảo tồn gần như nguyên vẹn phương thức sản xuất thủ công truyền thống.

Điều làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của gốm Bàu Trúc chính là toàn bộ quá trình chế tác đều thực hiện hoàn toàn bằng tay. Không có bàn xoay, không có máy móc công nghiệp, người nghệ nhân chỉ sử dụng đôi bàn tay, đôi chân và kinh nghiệm được truyền nối qua nhiều thế hệ.

Đất sét được lấy từ ven sông Quao rồi trộn với cát mịn theo bí quyết dân gian. Không có công thức cố định, mọi tỷ lệ đều được 'đo' bằng cảm nhận của người thợ. Sau khi tạo hình, sản phẩm được phơi nắng rồi nung ngoài trời bằng củi, rơm và các nguyên liệu tự nhiên. Chính cách nung độc đáo ấy tạo nên những gam màu đỏ gạch, vàng nâu hay đen ánh khói, khiến mỗi sản phẩm đều mang một vẻ đẹp riêng, không chiếc nào giống chiếc nào.

Cuối năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại. Đó không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng Chăm mà còn là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công đã bền bỉ tồn tại suốt nhiều thế kỷ.

Làng nghề gốm Bàu Trúc hôm nay còn trở thành điểm đến du lịch cộng đồng hấp dẫn. Du khách đến tham quan còn được trực tiếp nhào đất, tạo hình sản phẩm, trò chuyện với nghệ nhân, thưởng thức ẩm thực truyền thống, nghe dân ca Chăm và hòa mình vào nhịp sống bình yên của vùng đất đầy nắng gió.

Nếu Khánh Hòa níu chân du khách bằng tiếng lửa nung gốm thì không gian văn hóa của tỉnh Lâm Đồng lại mở ra cả một dòng chảy lịch sử của vương quốc Champa.

Qua lời thuyết minh của các nghệ nhân, du khách hiểu thêm rằng sau sáp nhập, tỉnh Lâm Đồng hiện có hơn 43.000 đồng bào Chăm sinh sống tập trung tại nhiều địa phương. Trải qua hàng trăm năm, cộng đồng này vẫn gìn giữ được một hệ thống di sản đồ sộ cả vật thể lẫn phi vật thể.

Theo thuyết minh viên Lâm Thị Bảo Thi, dấu ấn Champa hiện vẫn hiện diện qua hệ thống đền tháp, thánh đường, hàng chục phế tích cùng hàng trăm nghi lễ, lễ hội truyền thống như: Katê, Cambur, Rija Nâgar, Yuer Yang hay Ramưwan.

Nhiều du khách dừng chân khá lâu trước phần giới thiệu về bộ sưu tập bảo vật của các vương triều Champa đang được gia đình bà Nguyễn Thị Thềm (thôn Tịnh Mỹ, xã Hồng Thái) lưu giữ. Trong đó, chiếc vương miện bằng vàng của vua và hoàng hậu Champa trở thành điểm nhấn thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu cũng như công chúng.

Khi di sản bước gần hơn với công chúng

Từ vùng đất Nam Trung Bộ, hành trình khám phá tiếp tục đưa người xem đến không gian văn hóa Chăm Islam, tỉnh An Giang.

Bên dòng sông Hậu, cộng đồng Chăm Islam đã tạo dựng nên một kho tàng văn hóa đặc sắc với kiến trúc thánh đường, nghề thủ công truyền thống, trang phục, tín ngưỡng và nghệ thuật ẩm thực mang đậm dấu ấn Hồi giáo.

Đặc biệt, chương trình 'Mỗi xã một sản phẩm' (OCOP) đã mở ra hướng đi mới cho đồng bào nơi đây khi nhiều sản phẩm truyền thống được thương mại hóa, vươn ra thị trường. Nổi bật nhất là Tung Lò Mò-món lạp xưởng bò nổi tiếng được chế biến theo tiêu chuẩn Halal, trở thành sản phẩm OCOP tiêu biểu của cộng đồng Chăm Islam.

Không gian của đoàn Chăm Hroi tỉnh Đắk Lắk luôn rộn ràng tiếng cười và những màn trình diễn nghệ thuật dân gian.

Theo chị Đỗ Anh Thư, đoàn nghệ thuật quần chúng tỉnh Đắk Lắk, đồng bào Chăm Hroi mong muốn giới thiệu đến công chúng một vùng đất từng thuộc không gian văn hóa Champa, nơi vẫn còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc qua nhiều thế kỷ.

Bên cạnh kho tàng truyện cổ, sử thi, dân ca và tục ngữ phong phú, điểm nhấn đặc biệt chính là nghệ thuật trình diễn trống đôi, cồng ba, chiêng năm - loại hình đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tiếng trống vang lên giữa Quảng trường 16 tháng 4 như đưa người xem trở về với những lễ hội truyền thống nơi núi rừng, nơi từng nhịp chiêng, từng lời hát đều kể câu chuyện về lao động, tình yêu quê hương và khát vọng về cuộc sống no đủ.

Không gian trưng bày tại Ngày hội không đơn thuần là cuộc thi giới thiệu văn hóa giữa các địa phương mà đã trở thành nơi kết nối cộng đồng với di sản.

Ở đó, những nghề thủ công hàng trăm năm tuổi không còn là ký ức nằm trong sách vở; những lễ hội, làn điệu dân ca, món ăn truyền thống hay sản phẩm OCOP đều được kể bằng câu chuyện của chính những người đang gìn giữ.

Giữa dòng người tấp nập, nhiều du khách nán lại rất lâu để thử dệt vài đường thổ cẩm, nặn một chiếc bình đất nhỏ hay lắng nghe tiếng trống Chăm ngân vang. Chính những trải nghiệm chân thật ấy đã giúp văn hóa Chăm thật sự chạm đến cảm xúc của công chúng, tiếp tục lan tỏa sức sống bền bỉ của một di sản đặc sắc trong dòng chảy văn hóa Việt Nam.