Chủ động ứng phó nguy cơ El Nino và thiên tai

El Nino đã xuất hiện nhưng các trận mưa cực đoan vẫn xảy ra. Trong ảnh, mưa lũ cuốn bay 30m mặt quốc lộ 12 qua xã Lê Lợi (tỉnh Lai Châu), ngày 16-7. Ảnh: CÔNG AN TỈNH LAI CHÂU

- PHÓNG VIÊN: Thưa bà Đặng Thanh Mai, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng - Thủy văn, ngành khí tượng - thủy văn, El Nino đã hình thành và cảnh báo đợt El Nino năm 2026-2027 là rất mạnh. Bà có thể nói rõ hơn và Việt Nam sẽ chịu tác động như thế nào?

- Bà ĐẶNG THANH MAI: El Nino đã hình thành trên khu vực xích đạo trung tâm Thái Bình Dương. Các mô hình dự báo của Việt Nam cũng như quốc tế đều cho thấy, hiện tượng này tiếp tục mạnh lên trong nửa cuối năm và có khả năng kéo dài sang đầu năm 2027. Hiện nay, các mô hình dự báo đều cho thấy xác suất xuất hiện El Nino rất mạnh vào khoảng 60%-65%. Nếu kịch bản này xảy ra, đây có thể là một trong những đợt El Nino mạnh nhất kể từ năm 1950.

Về tác động, trước hết, nền nhiệt trên phạm vi cả nước sẽ có xu hướng cao hơn trung bình nhiều năm, số đợt không khí lạnh giảm, trong khi lượng mưa tại nhiều khu vực sẽ thiếu hụt. Trung bộ, Tây Nguyên và Nam bộ là những khu vực có nguy cơ chịu tác động rõ nhất với hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Trong khi duyên hải Nam Trung bộ, Tây Nguyên và Nam bộ đều là những khu vực có nhu cầu sử dụng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt nên nguy cơ xảy ra hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn sẽ gia tăng.

- Có ý kiến cho rằng, El Nino đồng nghĩa với ít bão, ít mưa nên nguy cơ thiên tai cũng giảm. Quan điểm của bà về nhận định này như thế nào?

- Bà ĐẶNG THANH MAI: Đúng là trong các năm El Nino, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông cũng như ảnh hưởng đến Việt Nam thường thấp hơn trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, điều đó hoàn toàn không có nghĩa là nguy cơ thiên tai giảm. Thực tế cho thấy, ngay trong điều kiện El Nino vẫn có thể xuất hiện những cơn bão mạnh hoặc các đợt mưa cực đoan gây thiệt hại lớn. Vì vậy, chúng ta tuyệt đối không nên chủ quan. Có thể lấy một số ví dụ điển hình. Trận mưa lịch sử tại tỉnh Quảng Ninh vào cuối tháng 7-2015 xảy ra trong bối cảnh El Nino đang hoạt động. Trước đó, đợt lũ lớn, lũ lịch sử tại Đà Nẵng và Quảng Ngãi vào cuối tháng 9-2009 sau bão Ketsana cũng diễn ra trong điều kiện El Nino.

Những diễn biến đó cho thấy, El Nino không chỉ làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn mà vẫn có thể xuất hiện mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất hoặc bão mạnh. Vì vậy, công tác phòng chống thiên tai cần được chuẩn bị đồng thời cho cả 2 nhóm rủi ro: vừa chủ động ứng phó với nắng nóng, hạn hán, vừa sẵn sàng trước các hiện tượng thời tiết cực đoan có thể xảy ra.

- Thưa ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng - thủy văn quốc gia, theo ông, tại Việt Nam, những lĩnh vực nào sẽ chịu tác động rõ nhất nếu El Nino kéo dài?

- Ông MAI VĂN KHIÊM: Theo kinh nghiệm theo dõi nhiều năm cũng như các kết quả dự báo hiện nay, khi El Nino xuất hiện, xu thế chung là lượng mưa ở hầu hết các khu vực sẽ giảm. Vì vậy, lĩnh vực chịu tác động sớm và rõ nhất sẽ là sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là những vùng phụ thuộc nhiều vào nguồn nước tự nhiên.

Đối với khu vực Bắc Trung bộ và Trung Trung bộ, mùa mưa năm nay có thể ít mưa hơn bình thường. Điều này đồng nghĩa ngay từ vụ hè-thu, các địa phương cần tính toán lại kế hoạch sản xuất, cơ cấu mùa vụ và nhu cầu sử dụng nước để thích ứng với khả năng thiếu hụt lượng mưa. Nếu chủ động từ đầu, sẽ giảm đáng kể những thiệt hại có thể xảy ra trong quá trình sản xuất.

- Riêng đối với Tây Nguyên và Nam bộ, theo ông cần lưu ý những vấn đề gì?

- Ông MAI VĂN KHIÊM: Ở Tây Nguyên và Nam bộ, nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn được dự báo sẽ gia tăng. Đặc biệt, đối với Tây Nguyên, mùa mưa có khả năng kết thúc sớm hơn bình thường, khiến thời gian mùa khô kéo dài hơn. Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các loại cây công nghiệp như cà phê và nhiều cây trồng lâu năm khác, vốn có nhu cầu nước rất lớn.

Vì vậy, theo tôi, ngay từ bây giờ, các địa phương cần rà soát khả năng tích trữ nước tại các hồ chứa, công trình thủy lợi và có phương án sử dụng nguồn nước hợp lý. Đối với những vùng sản xuất cây công nghiệp, cần chủ động các giải pháp bảo đảm nguồn nước tưới trong mùa khô, thay vì chờ đến khi hạn hán xảy ra mới triển khai các biện pháp ứng phó.

Đối với ĐBSCL, chúng ta cũng cần đặc biệt lưu ý nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Thực tế cho thấy đây là khu vực chịu tác động rất rõ trong các năm El Nino mạnh.

- Từ những đợt El Nino trước đây, theo ông đâu là bài học quan trọng nhất trong công tác ứng phó?

- Ông MAI VĂN KHIÊM: Chúng ta cũng có những bài học được ghi nhận từ đợt El Nino 2019-2020. Khi đó, nhờ có thông tin dự báo và cảnh báo sớm, Chính phủ, ngành nông nghiệp - môi trường và các địa phương đã điều chỉnh kế hoạch sản xuất, trong đó có việc bố trí lại thời vụ, rút ngắn và đẩy sớm vụ lúa thứ 3 ở ĐBSCL. Chính sự chủ động này đã giúp giảm đáng kể thiệt hại so với những đợt hạn hán, xâm nhập mặn trước đây. Đó cũng là điều chúng tôi muốn nhấn mạnh lần này. Dự báo sớm chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi các bộ, ngành và địa phương sử dụng thông tin đó để chủ động xây dựng phương án ứng phó từ rất sớm, thay vì chờ khi thiên tai xảy ra mới xử lý.

- Thưa ông, các nước trong khu vực đang theo dõi những vấn đề gì để phục vụ công tác tham mưu, ứng phó El Nino mạnh sắp tới?

- Ông MAI VĂN KHIÊM: Một số quốc gia đã bắt đầu triển khai các kế hoạch ứng phó. Chẳng hạn, Thái Lan đã xây dựng phương án tích trữ nước trên hệ thống sông Mê Công để phục vụ sản xuất và dân sinh. Những giải pháp như vậy cũng có thể tác động đến dòng chảy về ĐBSCL. Vì vậy, chúng tôi đang tiếp tục phối hợp với các cơ quan liên quan để đánh giá kỹ hơn những tác động xuyên biên giới, từ đó tham mưu cho lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường các giải pháp ứng phó phù hợp.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành:

Ngay sau khi hiện tượng El Nino được xác nhận, các đơn vị chuyên môn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã khẩn trương rà soát, cập nhật các kịch bản điều hành và chủ động triển khai các phương án ứng phó theo từng lĩnh vực.

Đối với công tác thủy lợi và bảo đảm nguồn nước, bộ đang chỉ đạo theo dõi chặt chẽ diễn biến nguồn nước trên phạm vi cả nước, điều hành linh hoạt các hồ chứa, vận hành hiệu quả hệ thống công trình thủy lợi và chuẩn bị các kịch bản ứng phó theo từng cấp độ hạn hán, xâm nhập mặn. Bộ đã chỉ đạo các địa phương rà soát kế hoạch sản xuất theo từng vùng sinh thái, không bố trí sản xuất vượt quá khả năng bảo đảm nguồn nước.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các địa phương chủ động điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu giống, tăng diện tích sử dụng các giống ngắn ngày, giống chịu hạn, chịu mặn; chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại những khu vực thường xuyên thiếu nước... Mục tiêu xuyên suốt là chủ động từ sớm, từ xa, hạn chế thấp nhất thiệt hại nếu xảy ra các kịch bản bất lợi do El Nino gây ra.