Công tác phòng, chống bệnh dại vẫn còn nhiều trở ngại

Quang cảnh hội nghị. (Ảnh: CÔNG LÝ)

Chiều 25/9, tại phường Buôn Ma Thuột, Bộ Y tế phối hợp Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk tổ chức hội nghị rà soát và thúc đẩy công tác phòng, chống bệnh dại.

Dự hội nghị có đại diện lãnh đạo Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Viện vệ sinh Dịch tễ Trung ương, các chuyên gia trong ngành y tế, Sở Y tế, Chi cục Chăn nuôi và Thú y các tỉnh, thành phố trong cả nước…

Phó Cục trưởng Phòng bệnh, Bộ Y tế Võ Hải Sơn phát biểu tại hội nghị. (Ảnh: CÔNG LÝ)

Theo đánh giá tại hội nghị, giai đoạn 2017-2021, tổng đàn chó, mèo cả nước bình quân khoảng 7,47 triệu con, giảm 10,4% so với giai đoạn 2012-2016; tỷ lệ tiêm phòng bình quân đạt 49,2%, tăng 10,7 điểm phần trăm so với mức 38,5% của giai đoạn trước nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với ngưỡng 70% cần duy trì để cắt đứt lây truyền bệnh dại từ chó. Cả nước ghi nhận 371 người tử vong, bình quân 74,2 người/năm, giảm 15,3% so giai đoạn 2012-2016. Số lượt người điều trị dự phòng sau phơi nhiễm tăng từ 1.992.727 lên 2.560.414 lượt, tương đương tăng 28,5%.

Kết quả trên cho thấy, giai đoạn 2017-2021 đã tạo được nền tảng về hệ thống giám sát, xét nghiệm, điều trị dự phòng và phối hợp liên ngành, nhưng chưa kiểm soát bền vững nguồn truyền bệnh ở đàn chó. Tỷ lệ tiêm phòng thấp và không đồng đều, quản lý chó nuôi chưa sát thực tế, chó thả rông còn phổ biến, trong khi số người phải điều trị dự phòng tiếp tục tăng.

Để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống bệnh dại, ngày 21/12/2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2151/QĐ-TTg phê duyệt 'Chương trình quốc gia phòng, chống bệnh dại, giai đoạn 2022-2030'. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã ban hành Công văn số 17/BNN-TY ngày 5/1/2022 và Chỉ thị số 5804/CT-BNN-TY ngày 6/9/2022; hằng năm tiếp tục có văn bản chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc địa phương…

Đến tháng 9/2022, có 59/63 tỉnh, thành phố đã phê duyệt kế hoạch phòng, chống bệnh dại giai đoạn 2022-2030. Cục Thú y, nay là Cục Chăn nuôi và Thú y, tổ chức các đoàn công tác, tập huấn, giám sát và phối hợp ngành y tế, các tổ chức quốc tế triển khai hoạt động Một sức khỏe.

Các đại biểu dự hội nghị. (Ảnh: CÔNG LÝ)

Kết quả nổi bật là Chương trình đã tạo được khung nhiệm vụ thống nhất trên toàn quốc, duy trì bệnh dại trong chương trình công tác thường xuyên của ngành thú y và y tế, hình thành các mô hình phối hợp IBCM, củng cố năng lực xét nghiệm và đưa dữ liệu quản lý chó, mèo, tiêm phòng, ổ dịch vào Hệ thống Quản lý thông tin dịch bệnh động vật Việt Nam (VAHIS). Tuy nhiên, chất lượng kế hoạch, mức kinh phí, độ bao phủ đến cấp xã và cơ chế kiểm chứng kết quả còn khác nhau lớn giữa các địa phương.

Trong giai đoạn từ năm 2022 đến ngày 21/9/2026, cả nước ghi nhận ít nhất 1.119 ổ dịch, 1.482 động vật mắc bệnh và 2.069 động vật chết, tiêu hủy. Số ổ dịch được ghi nhận tăng từ 168 năm 2022 lên 292 năm 2024, sau đó giảm còn 249 năm 2025. Biến động này phản ánh đồng thời tình hình lây truyền, cường độ giám sát, khả năng lấy mẫu và mức độ đầy đủ của báo cáo. Từ đầu năm 2026 đến ngày 21/9, cả nước ghi nhận 171 ổ dịch tại 22 tỉnh, thành phố, cho thấy virus dại vẫn lưu hành trên phạm vi rộng và nguy cơ phơi nhiễm ở người còn hiện hữu. Số tỉnh, thành phố ghi nhận dịch tăng từ 17 năm 2022 lên 28 năm 2024, cho thấy phạm vi phát hiện rộng hơn trong giai đoạn này.

Trong 4 năm từ 2022 đến 2025, cả nước ghi nhận 323 người tử vong do bệnh dại, bình quân 80,75 người/năm, cao hơn 8,8% so với mức bình quân 74,2 người/năm của giai đoạn 2017-2021. Riêng năm 2025 có 77 ca, cao hơn 3,8% so với mức bình quân giai đoạn 2017-2021 và chưa đạt mục tiêu giảm 50%. Số tử vong tăng từ 74 ca năm 2022 lên 89 ca năm 2024, sau đó giảm còn 77 ca năm 2025; 6 tháng đầu năm 2026 tiếp tục ghi nhận 42 ca tử vong do bệnh dại.

Cùng với đó, số người điều trị dự phòng bệnh dại tăng từ 468.866 lượt trong năm 2022 lên 892.280 lượt trong năm 2025, tăng 90,3% và 6 tháng đầu năm 2026 ghi nhận 562.069 lượt người điều trị dự phòng.

Đối với công tác quản lý chó, mèo nuôi, năm 2022 có 53/63 tỉnh, thành phố báo cáo có hơn 3,2 triệu hộ nuôi chó với tổng đàn ước gần 7 triệu con. Hệ thống VAHIS đã có hợp phần quản lý chó, mèo và bệnh dại; một số địa phương duy trì đội bắt chó thả rông, đường dây nóng và sổ quản lý. Tuy nhiên, trên thực tế tỷ lệ hộ và số chó, mèo được quản lý không đạt được mục tiêu đề ra là 70% trong giai đoạn 2022-2025 hoặc hơn 90% từ năm 2026.

Công tác tiêm phòng vaccine phòng dại cho đàn chó, mèo tại các địa phương cho thấy, không năm nào trong giai đoạn 2022-2025 đạt ngưỡng quốc gia 70%, mức cao nhất là 61,19% năm 2024; tỷ lệ năm 2025 giảm mạnh xuống 42,66%; đến tháng 9/2026 mới đạt 49,71%, còn cách 30,29 điểm phần trăm so với mục tiêu 80% của giai đoạn 2026-2030. So với mức bình quân 49,2% của giai đoạn 2017-2021, kết quả chỉ cải thiện rõ trong năm 2023-2024 nhưng chưa được duy trì.

Các chuyên gia chia sẻ về giải pháp phòng, chống bệnh dại. (Ảnh: CÔNG LÝ)

Kết quả tiêm phòng vaccine dại tại các địa phương cũng không đồng đều: Vĩnh Long báo cáo tăng từ 47,36% năm 2022 lên 82,37% năm 2025, trong khi Quảng Ngãi chỉ khoảng 29,4-30,8% giai đoạn 2023-2025 và Đắk Lắk khoảng 15-37,3% giai đoạn 2022-2025…

Theo đánh giá tại hội nghị, công tác phòng, chống bệnh dại trong những năm qua còn nhiều khó khăn, tồn tại như: nguồn truyền bệnh trên đàn chó chưa được kiểm soát. Quản lý hộ nuôi, tổng đàn, chó thả rông và trách nhiệm chủ nuôi còn lỏng lẻo; tỷ lệ tiêm phòng không đạt ngưỡng và biến động mạnh giữa các năm, địa phương.

Việc giám sát chưa bao phủ đủ địa bàn và chưa gắn chặt với hành động. Nhiều ca phơi nhiễm không truy tìm được con vật; tỷ lệ lấy mẫu còn thấp; thông tin giữa y tế, thú y và chính quyền cơ sở chưa được chia sẻ theo quy trình thống nhất, có thời hạn xử lý rõ ràng.

Dữ liệu chưa bảo đảm 'đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung'. Tổng đàn và số tiêm có sai lệch; nguồn lực ở cơ sở chưa tương xứng. Nhân lực thú y cấp xã thiếu và biến động; kinh phí mua vaccine, công tiêm, lấy mẫu, vận chuyển mẫu và truyền thông phụ thuộc khả năng cân đối của từng địa phương; chưa ưu tiên đủ cho vùng nghèo, vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số và biên giới.

Truyền thông và thực thi pháp luật chưa tạo thay đổi hành vi bền vững. Tình trạng không khai báo, không tiêm phòng, thả rông chó, không rọ mõm vẫn phổ biến; xử phạt ít; người bị cắn còn chủ quan, điều trị muộn hoặc sử dụng phương pháp không được khuyến cáo…

Trên cơ sở kết quả đạt được cũng như những tồn tại, hạn chế trong công tác phòng, chống bệnh dại, hội nghị dành nhiều thời gian thảo luận và thống nhất đề ra mục tiêu, giải pháp phòng, chống bệnh dại giai đoạn 2027-2030.

Theo đó, quan điểm và mục tiêu điều hành là giữ nguyên mục tiêu không còn người tử vong vì bệnh dại vào năm 2030; lấy kiểm soát bệnh dại trên chó làm giải pháp căn cơ, điều trị dự phòng sau phơi nhiễm là biện pháp cứu người không thể trì hoãn, và IBCM là quy trình phối hợp Một sức khỏe để kết nối hai hợp phần. Mỗi chỉ tiêu phải có mẫu số, nguồn dữ liệu, cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn và bằng chứng kiểm chứng.

Để đạt mục tiêu trên, hội nghị thống nhất đề ra nhóm giải pháp trọng tâm như: chuẩn hóa quản lý chó, mèo. Trong năm 2027, hoàn thành rà soát hộ nuôi và tổng đàn đến thôn, tổ dân phố; cập nhật ít nhất hai lần/năm và khi có biến động; gắn mã hộ, tình trạng tiêm phòng và lịch tiêm nhắc lại. Cấp xã chịu trách nhiệm xác nhận dữ liệu; cấp tỉnh tổng hợp trên hệ thống quốc gia.

Đạt và duy trì tối thiểu 80% tỷ lệ tiêm phòng. Ngân sách địa phương ưu tiên hỗ trợ vaccine và công tiêm tại ổ dịch, vùng nghèo, vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số, vùng biên giới.

Mở rộng giám sát theo nguy cơ và IBCM: ban hành quy trình liên ngành thống nhất từ thông báo người bị cắn, điều tra động vật, đánh giá nguy cơ, lấy mẫu, xét nghiệm, phản hồi kết quả đến xử lý ổ dịch. Đến năm 2027, tất cả tỉnh, thành phố có đầu mối IBCM; đến năm 2028 triển khai tại toàn bộ địa bàn nguy cơ cao và mở rộng theo lộ trình quốc gia.

Thông qua hội nghị nhằm nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong công tác phòng, chống bệnh dại cho đội ngũ cán bộ y tế cơ sở. (Ảnh: CÔNG LÝ)

Bảo đảm điều trị dự phòng sau phơi nhiễm: Bộ Y tế chỉ đạo rà soát điểm tiêm và huyết thanh kháng dại theo từng xã; bảo đảm cung ứng liên tục, khả năng tiếp cận cho vùng khó khăn; theo dõi số người bị chó cắn, phân độ phơi nhiễm, thời gian đến cơ sở y tế, phác đồ và hoàn thành điều trị; thực hiện hỗ trợ cho nhóm yếu thế theo chính sách.

Nâng chất lượng dữ liệu và chuyển đổi số: xây dựng bộ dữ liệu dùng chung về hộ nuôi, tổng đàn, tiêm phòng, phơi nhiễm, điều trị dự phòng, tử vong, IBCM, ổ dịch, xét nghiệm và vùng an toàn dịch bệnh.

Xây dựng vùng, cơ sở an toàn dịch bệnh đúng mục tiêu. Rà soát toàn bộ quyết định công nhận giai đoạn 2017-2026; phân loại rõ vùng cấp xã; theo dõi thời hạn, điều kiện duy trì và thay đổi địa giới.

Đẩy mạnh công tác truyền thông thay đổi hành vi và thực thi pháp luật, kiểm tra, xử lý vi phạm theo quy định hiện hành…