Bảo đảm an ninh nguồn nước trong mùa khô

Dù lượng nước mưa từ thượng nguồn chảy về nhưng tại hồ Ba Bàu (xã Hàm Thạnh) vẫn dễ dàng nhìn thấy bãi cát lộ thiên. (Ảnh: THÀNH HẢI)

Tuy nhiên, sau thời gian vận hành, hiện nay nhiều hồ tại khu vực phía đông tỉnh Lâm Đồng rơi vào tình trạng bị bồi lắng, làm sụt giảm dung tích chứa nước so với thiết kế, gây thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng như mạng lưới nước sạch.

Nguồn nước giảm

Khu vực phía đông của Lâm Đồng có 37 hồ chứa thủy lợi, gồm 17 hồ lớn, 10 hồ vừa và 10 hồ nhỏ. Quản lý hệ thống này là Công ty trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác Công trình thủy lợi Bình Thuận (viết tắt Công ty thủy lợi Bình Thuận). Hằng năm, các hồ này đảm nhận nhiệm vụ cấp nước sản xuất cho hơn 113.000ha đất nông nghiệp; đồng thời, cung cấp 46 triệu m3 nước phục vụ sinh hoạt, dịch vụ, công nghiệp.

Do phần lớn các công trình đã trải qua nhiều năm khai thác nhưng chưa được nạo vét, cho nên lòng hồ bị bồi lắng rất nghiêm trọng, làm suy giảm đến dung tích chứa nước, ảnh hưởng khả năng cấp nước vào mùa khô và công tác vận hành, điều tiết xả lũ trong mùa mưa.

Điển hình cho tình trạng bồi lắng nghiêm trọng kéo dài nhiều năm nay là hồ Ba Bàu (xã Hàm Thạnh). Vào mùa mưa, dù lượng nước từ thượng nguồn đổ về rất lớn, song khu vực giữa hồ vẫn trơ trọi một bãi cát khổng lồ nằm lộ thiên. Theo thiết kế, hồ Ba Bàu cung cấp nước tưới cho 3.250ha đất canh tác, cấp nước cho khu công nghiệp Hàm Kiệm với công suất 2,63 triệu m3/năm và đáp ứng nguồn nước thô sinh hoạt cho 120.000 người dân.

Hiện tại, hồ cần nạo vét với diện tích 495.414 m2, tương đương khối lượng 990.828 m3 nước. Chính vì vậy, khu vực xã Hàm Thạnh, Hàm Kiệm, Hàm Thuận Nam... vốn dĩ đã hạn hán, nhưng do hồ bị bồi lắng đã gây thiếu hụt nguồn nước tưới. Trong một lần đi kiểm tra thực tế, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lâm Đồng, Nguyễn Minh cho biết, hồ này đã bồi lắng khoảng 10 năm nay, nhưng chưa được nạo vét, gây cản trở đến việc phát triển kinh tế-xã hội của khu vực này.

Sau thời gian vận hành, hiện nay nhiều hồ tại khu vực phía đông tỉnh Lâm Đồng rơi vào tình trạng bị bồi lắng, làm sụt giảm dung tích chứa nước so với thiết kế, gây thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng như mạng lưới nước sạch.

Không chỉ riêng hồ Ba Bàu, nhiều hồ chứa nước lớn cũng bị bồi lắng nghiêm trọng nhưng chưa được nạo vét. Hồ Đá Bạc (xã Vĩnh Hảo) cung cấp nước tưới 394 ha đất canh tác, cấp nước hơn 10 triệu m3/năm cho Trung tâm Nhiệt điện Vĩnh Tân, hiện đang cần nạo vét khoảng 3,4 triệu m3. Hồ Núi Đất (xã Tân Hải) phục vụ 890ha đất canh tác, cấp nước thô cho nhà máy nước Tân Tiến với công suất 15.000 m3/ngày đêm, đang cần nạo vét khoảng 3 triệu m3. Hồ Đu Đủ (xã Hàm Thuận Nam) tưới cho 410 ha đất canh tác, nước sinh hoạt cho hơn 5.300 người dân vào mùa khô đang cần nạo vét khoảng 429.477 m3.

Nhiều hồ chứa nước vừa và nhỏ cũng bị bồi lắng như: Song Khán, Cà Giang, Cẩm Hang, Tân Lập, Học Tám, Tà Mon, Tân Hà, Lâm trường Sông Dinh, Thiểm, Suối Trâm, Bông Dâu, Cà Giang, Dòng, Đatrian Suối Thị, Bà Ký, Ông Xã.

Bên cạnh áp lực bồi lắng, nhiều công trình đầu mối, trạm bơm, thiết bị vận hành tại một số hồ xuống cấp nghiêm trọng. Một số tuyến kênh đang vượt năng lực thiết kế, do nhu cầu cấp nước sinh hoạt tăng cao. Đáng lo ngại hơn, theo Công ty thủy lợi Bình Thuận, hệ thống quan trắc tại một số công trình chưa đồng bộ, gây khó tích hợp dữ liệu phục vụ công tác quản lý, vận hành và dự báo nguồn nước. Hệ quả là công tác dự báo khí tượng thủy văn có thời điểm chưa sát với thực tế, nhất là về lượng mưa, gây khó khăn cho việc điều tiết nguồn nước và vận hành hồ chứa.

Việc xây dựng bản đồ ngập lụt vùng hạ du, lập phương án ứng phó thiên tai và tình huống khẩn cấp đối với một số hồ chứa còn vướng mắc, do phụ thuộc phạm vi ảnh hưởng, số lượng đập liên quan, kinh phí thực hiện và thẩm quyền tổ chức thực hiện theo quy định. Ngoài ra, còn xảy ra tình trạng lấn chiếm hành lang công trình thủy lợi, quá trình đô thị hóa làm cản nước, xả rác tại một số hồ, làm giảm khả năng tiêu thoát lũ.

Lập cơ sở dữ liệu vùng tưới đồng bộ toàn vùng

Theo Công ty thủy lợi Bình Thuận, khu vực phía đông Lâm Đồng có khí hậu khắc nghiệt, lượng mưa rất ít, nắng nhiều cho nên lượng nước thấm và bốc hơi tự nhiên rất cao. Trong bối cảnh khu công nghiệp tăng công suất, người dân mở rộng sản xuất nông nghiệp, cũng như hình thành các khu dân cư mới cho nên nhu cầu sử dụng nước tăng rất nhanh, dẫn đến tình trạng thiếu hụt nguồn nước. Đây được xem là điểm nghẽn lớn kìm hãm sự phát triển của các ngành kinh tế.

Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cần sớm có phương án nạo vét hồ chứa nước bị bồi lắng nghiêm trọng, nhằm phục hồi dung tích thiết kế, nâng cao năng lực chống hạn, cũng như bảo đảm nguồn nước phục vụ dân sinh, kinh tế cho các địa phương. Ông Nguyễn Hữu Tuân, Phó Giám đốc Công ty thủy lợi Bình Thuận

Ông Nguyễn Hữu Tuân, Phó Giám đốc Công ty thủy lợi Bình Thuận kiến nghị, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cần sớm có phương án nạo vét hồ chứa nước bị bồi lắng nghiêm trọng, nhằm phục hồi dung tích thiết kế, nâng cao năng lực chống hạn, cũng như bảo đảm nguồn nước phục vụ dân sinh, kinh tế cho các địa phương. Đối với cát nạo vét có thể tận dụng sử dụng làm vật liệu thông thường như đất bồi nền, san lấp, cải tạo mặt bằng xây dựng…

Theo tính toán, khu vực phía đông tỉnh cần nạo vét 22 hồ với tổng diện tích 581ha, sẽ tăng thêm được 11,8 triệu m3 nước. Nếu đầu tư xây dựng một hồ mới với dung tích tương đương có kinh phí khoảng 185 tỷ đồng. Có thể thấy, việc nạo vét lòng hồ sẽ tăng thêm hiệu quả sử dụng đất của công trình hiện hữu, không phải đền bù, thu hồi đất để xây dựng thêm hồ mới.

Qua nghiên cứu các quy định tại Điều 1 của Nghị định số 10/2025/NĐ-CP về khối lượng khoáng sản thu hồi từ dự án nạo vét hồ, vùng nước công trình thủy lợi, thủy điện và khơi thông luồng lạch, ông Tuân kiến nghị, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh xem xét cho chủ trương thực hiện dự án nạo vét hồ chứa nước; đồng thời, sở có hướng dẫn cụ thể để đơn vị phối hợp địa phương triển khai thực hiện dự án theo phương thức tổ chức đấu thầu quyền thăm dò, khai thác khoáng sản bảo đảm quy định pháp luật.

Bên cạnh đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh xem xét, tổng hợp tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh bố trí nguồn kinh phí sửa chữa, nâng cấp các công trình thủy lợi, hồ chứa xuống cấp; đầu tư bổ sung hệ thống quan trắc, hệ thống cảnh báo lũ hạ du các hồ chứa… Đặc biệt, Nhà nước sớm hỗ trợ kinh phí thực hiện cắm mốc chỉ giới bảo vệ công trình thủy lợi, xây dựng bản đồ ngập lụt vùng hạ du đập. Đây chính là cơ sở khoa học để cơ quan chức năng xây dựng, cập nhật phương án ứng phó thiên tai và tình huống khẩn cấp nhằm bảo đảm an toàn công trình trong mùa mưa.

Song song đó, các địa phương cần chủ động nạo vét hệ thống kênh mương nội đồng; đồng thời, phối hợp ngành thủy lợi thông tin hiện trạng sản xuất nông nghiệp, diện tích đất, mặt nước đang sử dụng để phục vụ việc lập cơ sở dữ liệu vùng tưới đồng bộ cho toàn tỉnh.